Herriaren aurka Israelgo Estatua egiten ari den
genozidio terrorista salatu nahi dugu.
Uztailaren 6an eguerdiko 12etan San Fermin jaiak hasten dira txupinazoa jaurtiz
Musika klasikoan hasiberrientzako iradokizunak
Manuel Gainza. 1885eko maiatzaren 18an Tolosan jaio eta 1943ko apirilaren 1ean Getxon hil zen musikari gipuzkoarra. Gorriti eta Mokoroaren ikaslea, Sestaoko parrokiako organista eta Portugaleteko Lan eta Kultura Orfeoiaren eta Koral Elkartearen zuzendaria ere izan zen (1906-1907). 1926an Algorta/Getxoko Biotz-Alai Abesbatzaren sorreran ere islatu zen abesbatzen munduarekin zuen lotura. Bestalde, bandarako eta txisturako obrak konposatu zituen, eta, aldi berean, hainbat harmonizazio egin zituen. Bere konposizio eta moldaketa batzuk Txistulari aldizkarian argitaratuta daude (Auñamendi Eusko Entziklopediatik jasoa).
Biribilketa Kalejira, Kalejira, Martxa, Martxea, Karrikadantza, Euskal Martxa... izen asko errealitate bakarra adierazteko, termino horien esanahia oso arrunta da: martxa arina, normalean 6/8 konpasean idatzia (batzuetan 2/4 konpasean). Esaldiak karratuak dira, hamasei konpasekoak, nahiz eta askotan zortzi konpas errepikatzen dituzten, gehienetan aurrekari eta kontsekuente egitura dutenak. Oro har, Europako musika erudituaren baldintza guztiak betetzen dituzte (Auñamendiko Eusko Entziklopediatik jasoa).
Gainzako Biribilketa, sanferminetan jotzen den lehen pieza da, udaletxeko atarian Txupinazoa egin ondoren, La Pamplonesaren (Udal Banda) eta Iruñeko eta Nafarroako txistularien eskutik.
Zoltán Kodály (1882-1967), bere herrialdeko folklorearekin konprometitua (100.000 abesti herrikoi baino gehiago bildu zituen) zegoen konpositorea eta musika pedagogia aditu hungariarra izan zen. Ikasketak Galantan hasi zituen eta geroago Budapesten. 1907an Debussy ezagutu zuen, eta bere musikak sakonki hunkitu zuen. Béla Bártok-ekin batera sakon lan egin zuen, eta haiek jarri zituzten gaur egun Etnomusikologia Musikala bezala ezagutzen dugunaren oinarriak. Konpositore gisa, maiz erabiltzen ditu melodiak eta eskala herrikoiak, eta bere obra koralei garrantzia ematen die. Pedagogo gisa, mugarri bat ezartzen du historian, eta bere Kodaly Metodoa, ahotsa tresna nagusia duena, indarrean dago oraindik.
Háry János opera herrikoia da (batzuetan Singspiel deitua), 1926an estreinatua. Háry János izeneko nekazari soldadu bati buruzko hungariar ipuin folklorikoetan oinarrituta dago. Bere ustezko balentria heroikoei buruzko istorio gehiegizkoak eta fantastikoak kontatzeagatik da ezaguna. Háry ez da heroi "errealista": herri-irudimena, umorea eta ahozko tradizioa irudikatzen ditu; bere istorioek gertakari historikoak fantasia hutsarekin nahasten dituzte. Kodályk berak Béla Bartókekin batera ikasi eta bildutako hungariar musika folklorikoan inspiratutako doinuak erabiltzen ditu.
Intermezzoa (Intermedio) orkestra-pieza bat da, operako eszenen artean agertzen dena eta kontzertuetan modu independentean jotzen dena.
Zinbaloa musika-tresna bat da. Ijito-herriak XIII. mendean, gutxi gorabehera, ekialdeko Europara eraman zuela uste da. Asko erabiltzen da Hungaria, Errumania, Eslovakia, Ukraina, Moldavia eta beste herrialde batzuetako musikan, baita Irango pertsiar musikan ere, non santur esaten zaion. Hari-instrumentu bat da, bi eskuetan mailu pare batekin jotzen dena, sokak joz soinua ateratzeko. Salterio moduko bat da, baina handiagoa, nahiz eta eramangarriak ere badauden. Instrumentua Austria-Hungariako Inperioan egin zen ezagun, eta herrialdeko talde etniko guztiek erabili zuten, judu klezmorim, eslaviar eta magiar musikariak (hungariarrak), erromaniak (ijitoak) eta lautari musikariak (lăutari) barne. Instrumentu honen erabilera XIX. mendearen amaieran hedatu zen eta Errumaniako eta Moldaviako folklore multzoetan kobza ordezkatu zuen. Valaquian, Errumanian, ia perkusio-tresna gisa erabiltzen da. Transilvanian eta Banaten, jotzeko estiloa tonalagoa da, arpegio astunekin.
Háry János-en Intermezzoa arina eta dantzaria da, erritmo hungariarrekin oso erritmikoa, bereziki verbunko estilokoa (errekrutamendu militarrari lotutako musika tradizionala). Bere melodia bizi eta koloretsuak erraz ezagutzen dira; orkestrazio distiratsu batez estalitako melodiak, non musikak istorio zehatz bat kontatzea baino gehiago eszenak eta aldarteak "margotzen" dituen. Intermezzo hau, zinbaloa protagonista duena, Kodályren pieza ezagunenetako bat da; kontzertu sinfonikoetan eta hezkuntza testuinguruetan asko jotzen da, Kodályren helburua ezin hobeto erakusten baitu: musika kultua eta sustrai herrikoiak uztartzea.
Gaur Junko Sakimurak eskainiko digu Japan Friendship Philharmonic-en eskutik, Atsushi Takahashi maisuaren gidaritzapean.
Eunike Tanzil (Medan, Sumatra del Norte, Indonesia, 1998ko abuztuaren 17a) musikagile, pianista eta musika-ekoizlea da, eta hainbat orkestrak interpretatu dute haren musika, besteak beste, Los Angelesko Orkestra Filarmonikoak Hollywood Bowlen, Bostongo Orkestra Sinfonikoak, San Frantziskoko Orkestra Sinfonikoak, Indianapolisko Orkestra Sinfonikoak, Errege Orkestra Filarmonikoak, Orkestra Sinfoniko Nazionalak Kennedy Centerren, Juilliard Orkestrak eta Berlingo Alemaniako Orkestra Sinfonikoak. Tanzil 5 urterekin hasi zen pianoa eta Electone (organo elektroniko digital moldakorra, orkestra soinuak eta banda osoa simulatzen dituena) ikasten. 2014an, Indonesia ordezkatu zuen Yamaha Electone Concours Asia-Pacific delakoan. 17 urte zituela, Tanzil USAra joan zen bizitzera, Berklee College of Music-en beka oso bat irabazi ondoren. Bertan, konposizioan eta soinu-banda zinematografikoan espezializatu zen eta 2021ean Suma Cum Laude lortuz graduatu zen. 2024an, Deutsche Grammophonekin sinatu zuen, zigiluarekin bat egin zuen lehen konpositore asiarra bihurtuz, eta DGren lehen singlea kaleratu zuen, Luna, egun berean. 2025eko irailean, bere estreinako albuma kaleratu zuen, The First of Everything, Berlinen grabatua Berlingo Orkestra Sinfoniko Alemaniarrarekin eta Anna Handlerrek zuzendua. Ekoizle gisa, Grammy Laufey saria irabazi zuen abeslariarekin elkarlanean aritu zen lehen musika-ekoizle indonesiarra izan zen Tanzil. 2024ko otsailean, Only Mine, orkestra-jazz-poparen abestia sortu eta ekoiztu zuen Bose, Porsche eta She Is The Music-ekin elkartuta. Urte horretan, Tanzilek Guratan Tangan abestia ekoitzi zuen, Feby Putri abeslari indonesiarraren Hitam Putih albumean agertzen dena. 2022an, Tanzilek Konpositore, Egile eta Editoreen Elkarte Estatubatuarraren (ASCAP) Morton Gould Young Composer saria jaso zuen, kontzertu-musikari egindako ekarpenengatik. 2024an, Pianote Composer saria jaso zuen pianorako konposizioan berrikuntzagatik.
Luna Eunike Tanzilen musika-konposizio bat da, 2024ko apirilean Deutsche Grammophon zigilu ospetsuaren pean single gisa argitaratua. Jatorriz pianorako eta biolontxelorako idatzia, Emanuel Kellerrekin estreinatu zen txeloan eta Tanzilekin berarekin pianoan, nahiz eta pianorako bakarrik bertsioa ere badagoen. Pieza ilargian inspiratuta dago sinbolo gisa, eta bakardadea eta isolamendua irudikatzen ditu, baita gaueko astroak gizakiengan gogora dezakeen barne-lotura ere. Konpositorearen beraren arabera, "Luna"-ren helburua giza existentzia ilargiaren izaera iraunkorrarekin lotzea da. Ilargiak faseak zeharkatzen dituen eta beti distiratzen duen bezala, musikak iradokitzen du pertsonek bakardade edo introspekzio uneak bizi ditzaketela, emozioak ezkutatu, eta, hala ere, indarra eta perfekzioa barrutik proiektatu. Piezari buruzko elkarrizketa eta oharretan, Tanzilek azaldu du "Luna" konposatu zuela jatorriz bere bizitzako etapa batean, non bakarrik eta etxetik urrun sentitzen zen atzerrian ikasten zuen bitartean. Isolamendu-sentsazio horrek — baina baita bake- eta onarpen-sentsazio horrek ere — eragina izan zuen musikan, une lasaiak eta sekzio bizi eta modulatuagoak tartekatzen baititu.
Pablo Sarasate (1844-1908) Iruñean jaiotako biolinerako konpositore eta birtuosoa izan zen. Haur goiztiarra, gurasoek, bere semearen musika-gaitasunez jabetuta, biolinaren ikasketetan trebatu zuten; ikasketa horiek Madrilen eta Parisen sakondu zituen. 1859an bere ibilbide publikoa hasi zuen Europa eta Amerika osoan zehar kontzertuak emanez eta hil arte aktibo mantenduz. Bere ospe unibertsala agerian geratu zen, musikari handi batzuen partituretako eskaintzarekin, hala nola Max Bruch, Camille Saint-Saëns, Édouard Lalo, Henryk Wieniawski, Antonín Dvořák eta beste batzuenetakoetan. Biarritzeko «Villa Navarra» etxean hil zen 1908an, 64 urte zituela.
Sarasaten lanen katalogoa. Bere obrak Opus zenbakiaren arabera sailkatzen dira (latinez opus hitzak 'obra' esan nahi du), musikan konpositore gehienen obrak katalogatzeko erabiltzen den terminoa baita. XVII. mendetik aurrera, lan bat argitaratzen zen bakoitzean katalogazio-modu hau erabiltzen hasi ziren, Opus (edo Op. laburdura) hitzaren aurretik, haren ordena-zenbakia jarriz.
Nafartar Jota. Diario de Navarra egunkarian (1966), Jose Maria Iribarren idazleak argitaratu zuenez: “Nafarroako jota, Nafarroako ariman sartzen hasi zen 1885eko kolera-epidemian. Tafallak jotan du bere medikuntza; sufre-sutondoen ondoan, animo horiek epeltzeko errondailak daude.” Horrela, jotak Nafarroarekin bat egiten du, eta bereziki, Erriberarekin. Horri guztiari, Manuel García Matosek honako hau gehitzen dio: “Nafarroako Jotak ahaidetasun estua du aragoierarekin; baina esaldien ondulazio lineal handiagoa du, melisma ugariago eta luzeagoekin, eta ez dago haren erregulartasun metrikoari lotuta. Aragoikoak baino preziosismo melodiko handiagoa du, eta sarrera eta instrumentu-aldaketak ere desberdinak dira.
Nafarroa Op. 33, Sarasatek bi biolin eta orkestrarentzat idatzitako jota nafartarra da, eta gaur, Matjaž Bogataj eta Oksana Pečeny-k interpretatzen dute, Gymnasium Kranj Orkestra Sinfonikoarekin batera, Primož Zevnik maisuaren zuzendaritzapean.
Musika klasikoari buruzko iradokizunak
Johann Sebastian Bach (1685-1750) biolin-jolea, organo-jolea, zuzendari eta konpositore alemaniarra izan zen. Eisenachen jaio zen, historiako musika-familia garrantzitsuenean, bere baitan 30 konpositore ospetsu baino gehiagorekin. 1703an lortu zuen Arndstateko Printzearen gorteko musikari gisa egin zuen lehen lana, eta 1707an Mülhausenera joan zen organista gisa. Han, Maria Barbara lehengusinarekin ezkondu zen, eta zazpi seme-alaba izan zituen. 1720an emaztea hil ondoren, urte eta erdi geroago berriro ezkondu zen Maria Magdalenarekin, zeinarekin beste hamahiru seme-alaba izango zituen. 1723an Leipzigera joan zen bizitzera eta 65 urterekin hil zen. Musikagile emankorra, Musikaren Historiako hiru jeinu nagusietako bat da Mozart eta Beethovenekin batera. Eragin nabarmena izan du Haydn, Mozart, Beethoven, Mendelssohn, Schumann, Chopin… eta beste hainbat konpositore ospetsutan.
Bachen lanen katalogoa edo Bach-Werke-Verzeichnisen, BWV siglengatik ezagunagoa, konpositorearen lan guztien aurkibide zenbakitu batez osatuta dago, gaika antolatuta, generoen lan motaren arabera eta Ahots edo instrumentu izaeraren arabera, mundu osoko akademiko eta musikariek erabilia. Katalogo hori 1950ean sortu zuen Wolfgang Schmieder musikologo alemaniarrak.
Orkestrarako suiteak, BWV 1066-1069 (egileak ouvertures deituak), Johann Sebastian Bachek 1725 eta 1739 bitartean Leipzigen idatzi zituen lau pieza dira. Zentzu zabalean, suite terminoa Barrokoaren Alemanian erabiltzen zen ouverture bat aurretik zuten dantza pieza batzuk aipatzeko.
Orkestrarako Suiteak, BWV 1066-1069 (ouvertures deituak egileagatik), Johann Sebastian Bachek 1725 eta 1739 bitartean Leipzigen idatzi zituen lau pieza dira. Zentzu zabalean, suite terminoa Barrokoko Alemanian erabiltzen zen aurretik ouverture bat zuten dantza-pieza batzuei erreferentzia egiteko.
Orchestral Suitea 1 zb do maiorrean, BWV 1066, Johann Sebastian Bach-en lau orkestra suiteetako bat da (edo ouvertures). Obra hori funtsezkoa da ulertzeko Bachek nola hartzen eta eraldatzen duen estilo frantsesa bere hizkuntza kontrapuntistikoaren barruan. Lan hau 1717 eta 1723 artean konposatu zen, Bachen Köthenen zegoen garaian, eta funtsean frantziar ereduari jarraitzen dio Obertura batekin irekiz eta ondoren dantza estilizatuekin jarraituz. Baxu jarraituaren instrumentazioan (biolontxeloa, kontrabaxua, klabea) bereziki nabarmena da fagotaren independentzia, suiteari oso kolore bereizgarria ematen baitio. Lan hau lau suiteetan zabalena eta orkestraren aldetik aberatsena da; Bach genero instrumental sekularraren maisu gisa irudikatzen du, eta dantza-musika arte abstraktu bihur daitekeela erakusten du, benetako dantza-funtziorik gabe.
Egitura. Lanak 7 mugimendu ditu, guztiak Do maiorrean, suite eredu tradizionalaren arabera antolatuak: I (00´00”) OBERTURA. Frantziako forma tipikoa: Lento – Azkar (fugado) – Lento; hori guztia izaera handios eta zeremonial baten barruan. Sekzio motelean, punteatutako erritmo oso markatuekin, zati azkarra kontrapuntistikoa den bitartean, imitaziozko sarrera argiekin .-. II (6´36”) COURANTE. Dantza bizi bat da, hirutar konpasean, erritmo arin eta jarraituarekin, baina ez hain kontrastagarria Frantziako courante zorrotz eta italiar estilotik hurbilago dagoenak.-. III (8´52") GAVOTTE I. Konpas bitarra, izaera erregularrekoa. – (10´00") GAVOTTE II.ak kolore arinagoa edo kontrastagarriagoa izaten du. Mugimendu hori, normalean, honela interpretatzen da: GAVOTTE I – GAVOTTE II – GAVOTTE I (da capo) .-. IV (12´04") FORLANE. Jatorri italiarreko dantza da ("forlana"); erritmo bereizgarriko konpas hirutarreko dantza da, eta nolabaiteko herri eta dantza kutsua du. Ez da batere ohikoa Bachen, eta horrek bereziki interesgarri egiten du .-. V (13´33") MENUET I Dantza dotorea hirutar konpasean. – (14´41") MENUET IIk tinbria eta testura kontrastea eskaintzen du. Mugimendu osoa tripartitaz egituratuta dago, Menuet I-aren errepikapenarekin (15´53”). VI. (16´31”) BOURRÉE I Dantza azkarra erritmo kementsuko konpas bitarrean – (17´24”) BOURRÉE II. Berriz ere, kontraste- eta itzulera-eskema (18´26”). VII. (18´55”) PASSEPIED I. Oso dantza bizia konpas hirutarrean. Arina, ia jostalaria. –. VII (19´57”) PASSEPIED II. Berriro ere, kontraste- eta itzulera-eskema.-. IX (21´01”) Suitea mugimendu horren hasierara itzuliz ixten du.
Gaur Croatian Baroque Ensemblek eskainiko digu, Catherine Mackintosh irakasle eta concertinoak gidatuta.
Antonín Dvořák (1841-1904) Nelahozevesen jaio zen, garai hartan Bohemia eta orain Txekia dena, eta XIX. mendearen bigarren erdiko maisu handienetako bat da, txekiar nazionalismoaren ordezkari nagusia. 1892 eta 1895 artean, New Yorkeko Kontserbatorio Nazionaleko zuzendaria izan zen; AEBra iritsi zenetik, interes handia erakutsi zuen bertako musika amerikarrarekiko. 1895eko apirilean Estatu Batuak utzi eta bere aberrira itzuli zen behin betiko, eta bertan Kontserbatorioko irakasle lanari ekin zion berriro. Bere bizitzan zehar pianorako, biolin eta pianorako musika, hirukoteak, kuartetoak, kintetoak, sexteto bat, eslaviar dantza sail bi, serenatak, suiteak, oberturak, hiru rapsodia, bost poema sinfoniko, bederatzi sinfonia (Mundu Berrikoa da ezagunena), hainbat kontzertu, 100 kantu eta ahots bikote eta hainbat opera idatzi zituen.
Dvořáken lanen katalogoa. Bere obrak Opus zenbakiaren arabera sailkatzen dira (latinez opus hitzak 'obra' esan nahi du), musikan konpositore gehienen obrak katalogatzeko erabiltzen den terminoa baita XVII. mendetik aurrera.
Pianorako kintetoa, Op. 81, 2. zk. La maiorrean, 1887ko abuztuaren 18tik urriaren 8ra bitartean konposatu zen, eta Pragan estreinatu zen 1888ko urtarrilaren 6an. Kinteto hau, forma honetako maisulanetako bat da, Schumann, Brahms eta Shostakovichekin batera. Lau mugimendutan egituratuta dago, eta Dvořáken lirismo espresiboaren forma pertsonala eta txekiar musika folklorikoaren elementuak nahasten ditu; elementu horiek kantu eta dantza estiloak eta formak barne hartzen dituzte, baina ez doinu herrikoi errealak.
Pianorako 2. Kintetoaren Bigarren Mugimendua, La maiorrean, op. 81, Antonín Dvořáken lana ganbera-musika erromantiko osoko ospetsuenetako bat da. "Andante con moto" adierazten du eta Dumka moduan idatzita dago. Eslaviar tradizioko (bereziki ukrainarra eta txekiarra) forma musikal tipikoa da, sekzio malenkoniatsu eta meditatiboak biziago, erritmiko eta batzuetan dantzagarriagoekin txandakatzen dituena. Nazio-nortasunaren sinbolo gisa erabili zuen maiz Dvořákek.
Mugimendua gai introspektibo eta nostalgiko batekin hasten da, pianoak aurkeztua, ia inprobisazio kutsuarekin. Sokek kantu bero eta adierazkor batekin erantzuten dute, malenkonia bare eta oso lirikoko atmosfera bat sortuz. Mugimenduan zehar, tristura eutsi hori eten egiten da aldi biziagoetan, erritmoa nabarmenagoa bihurtzen da eta musikak izaera herrikoia edo dantzaria hartzen du. Trantsizio horiek ez dira bat-batekoak, organikoak baizik, gogo-aldartearen aldaketa gisa. Bestalde, aipatutako mugimenduak ez du forma klasiko zorrotz bat jarraitzen (ABA edo sonata forma bezala), kontrasteetan oinarritutako egitura aske bat baizik, dumkaren tipikoa. Material tematikoak eraldatuta agertzen dira berriro, eta horrek batasuna ematen dio mugimenduari zurruntasun formalik gabe. Instrumentazioari dagokionez, pianoak paper zentrala du, lirikoa zein erritmikoa, eta sokek (biolontxeloak eta biolak bereziki) emozio-sakontasuna eta kolore iluna ematen dute sekzio geldoetan. Instrumentuen arteko elkarrizketa intimoa da, ia konfesionala, bere izaera kameristikoa sendotuz.
Gaur, Assaff Weismanek (pianoa), Carmit Zorik eta Itamar Zormanek (biolinak), Dov Scheindlinek (biola) eta Michal Kormanek (txeloa) osatutako boskoteak eskainiko digu.
Reinhold Glière (1875 – 1956) Kieven (Sobietar Batasuneko kide zen urte haietan) jaiotako musikagile posterromantikoa izan zen. Bere aita oso maila oneko musikaria eta instrumentista anitza izan zen, besteak beste flauta, klarinetea, tronpa eta tronpeta menperatuz. Glière opera, ballet, kontzertu eta obra sinfoniko ugariren egilea da, eta, besteak beste, SESBeko Herriko Artista saria (1938) eta hiru alditan, lehen mailako Stalin saria (1946, 1948, 1950) jaso zituen.
Glièreen lanen katalogoa. Bere obrak Opus zenbakiaren arabera sailkatzen dira (latinez opus hitzak 'obra' esan nahi du), musikan konpositore gehienen obrak katalogatzeko erabiltzen den terminoa baita. XVII. mendetik aurrera, lan bat argitaratzen zen bakoitzean katalogazio-modu hau erabiltzen hasi ziren, Opus (edo Op. laburdura) hitzaren aurretik, haren ordena-zenbakia jarriz.
Harpa eta orkestrarako kontzertua Mi bemol maiorrean, Op. 74 de Reinhold Glière harparako errepertorioko obra garrantzitsu eta maitatuenetako bat da, bai harpisten aldetik, bai publikoaren aldetik. 1938an (1939an estreinatu zen) Glièrek konposatu zuen, Ksenia Erdely harpa jotzaile sobietar ospetsuarekin lankidetzan. Harpa oso gutxitan orkestrarekin bakarlari gisa protagonista izaten zen garai hartan funtsezko aholku teknikoak eman zizkion harpa horrek, eta XX. mendean harpa tresna kontzertatzaile gisa sendotzen lagundu zuen. Erromantizismo berantiarreko obra da, oso melodikoa, lirikoa eta irisgarria; izan ere, XX. mendean konposatu zen arren, ez da abangoardista: bere hizkuntza harmonikoak Tchaikovsky, Rachmaninov eta erromantizismo errusiarra gogorarazten ditu, eta bere musikak Vienako estilo klasikoa eta nazionalismo erromantiko errusiarra gogorarazten dituzten ezaugarriak konbinatzen ditu. Harpa modu birtuosoan nahiz kantabilean aurkezten da, dekorazio efektua saihestuz, nazioarteko lehiaketa eta entzunaldi askotan nahitaezko pieza izateraino. Harpa jotzaile askok harparen errepertorioko "kontzertu erromantiko nagusia" dela diote.
Egitura. Hiru mugimendu tradizionalez osatuta dago (azkar-geldo-azkar): I (0'05") ALLEGRO MODERATO. Zabala eta noblea da, izaera epikoa du ia, eta harpak etengabe hitz egiten du orkestrarekin. Elkarrizketa horrek soinuaren kontrol handia eta pasarte azkarretan argitasuna eskatzen ditu. Mugimendua sonata moduan idatzita dago (bi gai kontrastanteren azalpena-garapena-beresposizioa eta koda) .-. II (11'27") GAIA BARIAZIOEKIN. Izaera intimo eta poetikoko mugimendua, harparen kolore desberdinak erakusteko aukera ematen duena: arpegioak, harmonikoak, tremoloak. Hori da bere adierazkortasunagatik gehien estimatzen den mugimenduetako bat .-. III (23'00") ALLEGRO GIOCOSO, rondo formakoa, gai nagusi bizia, erritmikoa eta dantzaria duena, behin baino gehiagotan berragertzen dena, eta pasarte kontrastatzaile birtuosistikoagoak, hurbileko tonalitateetara modulatuta, obra birtuosismo- eta energia-hedapenarekin amaituz.
Gaur Elizaveta Bushueva harpa jotzailearen bertsioa eskainiko dugu, Sergey Tararin maisuak gidatutako "Russian Philharmonic" Moscow City Symphony-k lagunduta.
Teresa Catalán Sánchez (Iruña, 1951ko apirilaren 12a) musikagile nafarra eta Madrilgo Goi Mailako Musika Kontserbatorioko katedradun emeritua da, Artearen Filosofian doktorea eta 2017an Konposizioaren modalitatean Musikaren Sari Nazionala irabazi zuena. Catalanek musika-ikasketak egin zituen Iruñeko Pablo Sarasate Kontserbatorioan, eta bertan Fernando Remacha, Luis Morondo, Juan Eraso, Luis Taberna eta Pilar Bayona maisuekin trebatu zen, Piano eta Konposizio titulua lortuz. Agustín González Aciluren Konposizio Garaikideko Tekniken ikastaroetan ikasle izan zen 1983 eta 1986 artean. Franco Donatoni musikagilearekin perfekzionamendu ikastaroetara joan zen Sienako (Italia) Accademia Musicale Chigianan, eta Luigi Nono, Samuel Adler, Yihzak Sadai, George Benjamin, Luca Lombardi, Leo Brower eta Guy Reibelen maisutasun irakaspenak jaso zituen, besteak beste. 1985ean, Iruñeako Musikagileen Taldearen sortzaileetako bat izan zen. Bost urte geroago, 1990ean, oposizio bidez, Konposizio, Instrumentazio eta Forma Musikalen katedra lortu zuen, eta Madrilgo Goi Mailako Musika Kontserbatorioan aritu zen. Catalan Artearen Filosofian doktorea da Valentziako Unibertsitatean 2005etik, eta hainbat liburu, artikulu eta txosten idatzi ditu. 2021ean Kulturaren Vianako Printzea saria jaso zuen, Nafarroako Gobernuak ematen duen saria.
Bere konposizio batzuk Espainian eta Alemanian argitaratu ditu, kontserbatorio desberdinetako ikasketa-programaren parte direnak. Arte Eszenikoen eta Musikaren Estatuko Kontseiluko, Musikaren Kontseilu Artistikoko eta Errege Antzerkiaren Kontseiluko kidea da. Jakiunde Euskal Herriko, Nafarroako eta Akitaniako Zientzia, Arte eta Letren Akademiako kide hautatua ere bada 2015etik. Konpositore gisa, bere obra musika post-tonalaren barruan kokatzen da, eta bere konposizio gehienak instrumentalak dira, bai pianorako obrak, bai ganbera-lanak, eta orkestra- eta abesbatza-lanak ere baditu. Hainbat interpreteren eta nazioko eta nazioarteko erakunderen enkarguak jaso ditu, eta bere obra Europako eta Amerikako hainbat herrialdetako jaialditan programatu da.
Azul Teresa Catalanen konposizio sinfonikoa da, orkestra sinfonikorako idatzia eta Espainiako Orkestra Nazionalak estreinatua Jaime Martinen zuzendaritzapean, Madrilgo Musika Auditorio Nazionalean, 21/22 ziklo sinfonikoko kontzertuen esparruan; obra Espainiako Orkestra eta Abesbatza Nazionalen enkargu bat izan zen; obra honek denborari buruzko hausnarketa sakona aztertzen du: Catalanek denbora zerbait iheskor, aldakor eta atzemanezin gisa planteatzen du, garai bakoitzeko ohiturei zein modei lotua. Artistaren barne-ahotsaren, tradizioaren eta berrikuntza estetikoaren arteko negoziazio hori da Azulen ardatzetako bat. Obraren adierazpen programatiko zehatzik ez dagoen arren, Azul izenburuak kolorearekiko lotura sentsorialak eta emozionalak aipatzen ditu agian – Catalaneko beste pieza batzuetan gertatzen den bezala, koloreak irudi oroigarri gisa funtzionatzen baitu –, baina hemen abstraktuagoa da eta musika-diskurtsoaren barneko gaiei lotuta dago.
Gaur Espainiako Orkestra Nazionalak aurkeztuko digu, Jaime Martín maisuak gidatuta.
Denontzako musikari buruzko iradokizunak
Bideo bereziei buruzko iradokizunak
Georges Bizet (1836-1875) piano-jotzaile eta konpositore frantziarra izan zen, baina ez zuen arrakasta handirik lortu. Bizetek hainbat sari irabazi zituen Parisko Kontserbatorioan ikasle gisa egindako ibilbide bikainean, 1857an Erromako Sari ospetsua barne. Aparteko piano-jotzailetzat hartu zuten, nahiz eta nahiago izan zuen bere trebetasuna ez aprobetxatu eta gutxitan jo zuen jendaurrean. Bere opera ezagunenak, Carmen deiturikoak, sekulako arrakasta lortu zuen estreinaldian, baina ez zuen gozatu, handik hiru hilabetera hil baitzen, 39 urte zituela, bihotzekoak jota. Gainerako lanak XX. mendean zokoratu eta berreskuratu zituzten pixkanaka. Hala eta guztiz ere, gaur egun XIX. mendeko erreferentetzat eta konpositore bikain eta irudimentsutzat hartzen da.
L'Arlesienne (Arléseko neskatila) Georges Bizetek ahots, koru eta ganbera-orkestrarako konposatutako musika intzidentaleko obra bat da, iraupen desberdineko 27 zenbakiz osatua. Gaur, Roland Petitek koreografiatutako 5 zenbaki ikusiko ditugu, Jérémie Bélingard, Eleonora Abbagnatok eta Pariseko Operako Ballet Nazionalak interpretatuta.
Kawleeya (Kawliya, Kaouliya edo Kawleeya ere idatzia) Irakeko dantza folkloriko eta hiritarra da, oso adierazkorra eta kementsua, ospakizun, ezkontza eta ikuskizun herrikoietan ikusi ohi dena. Historikoki Kawliyya komunitateekin lotuta dago (sarritan Ekialde Ertaineko ijitoekin kulturalki ahaidetutako Dom herriarekin), nahiz eta gaur egun dantza Irak osoko pertsonek egiten eta gozatzen duten, ez soilik talde horrek. Denborarekin, alaitasunaren, indar femeninoaren eta izaera herrikoiaren sinbolo bihurtu da, eta antzokietan, telebistan eta jaietan hedatu da. Kawleeyaren musika azkarra, erritmikoa eta oso indartsua da, mugimendu biziak eta errepikakorrak egitera gonbidatzen duen musika, ia hipnotikoak, ilearen protagonismo handiarekin (buruko bira azkarrak, astinduak eta ilearen jaurtiketak), luzea eta askea, ia dantzaren "tresna" bihurtzen dena; hori guztia aldaken, sorbalden eta soinaren mugimendu indartsuen barruan, zoruarekin eta erritmoarekin lotura handia duen jarrera desafiatzaile, harro eta leherkor batekin adierazita. Gaur egun, Kawleeya Irakeko nortasun kulturala da, eta, aldi berean, emakumeen jaiaren, askatasunaren eta indarraren adierazpena.
Gaur Mileias Balletak eskainiko digu
Jaliscoko dantza Jalisciar dantza folklorikoari egiten dio erreferentzia batez ere, Mexikoko dantza adierazgarrienetako bat; Jalisco estatuan jaiotzen da, Guadalajaran eta inguruetan bereziki, eta bere energia, kolore eta mariachi musikarekiko lotura sendoagatik eta eragin indigena, espainiar eta mestizoak dituen dantzagatik da ezaguna. Nazioan eta nazioartean XIX. mendearen amaieran eta XX. mendearen hasieran egin zen ezagun. Gaur egun, gainera, Mexikoko dantza nazionaltzat hartzen den Jarabe Tapatío-ren adierazpena ikus dezakegu, gizonaren eta emakumearen arteko segizioa irudikatzen duena, non txarro kapelak rol sinbolikoa jokatzen duen dantzan zehar; zapateatu indartsu eta erritmikoaren dantza, batez ere gizonarena eta emakumearen mugimendu dotore eta zoroak. Mexikar nortasunaren ikurra da munduan, festa, jaialdi eta ospakizun nazionaletan agertzen da, eta dantza folklorikoko eskoletan irakasten da, Mexikoko folklorearen oinarri gisa.
Gaur egun Amalia Hernández Balletak eskaintzen digu, Mexikoko Ballet Folklorikoa ere deitua, 60 koreografia propio baino gehiago dituena, Mexikoko geografia osoan emanaldiak eskaintzen dituena eta nazioarteko 100 bira baino gehiago egiten dituena, 60 herrialde bisitatuz.
Lesakako Zubigaineko dantza, Euskal Herriko dantzarik ezagunenetakoa da. San Fermin egunean, uztailaren 7an, Lesakako ezpata-dantzariek Zubigain dantzatzen dute Onin ibaiaren ertzeko petrilean. Egun handia da lesakarrentzat; eta Zubigain dantzatzen dutenentzat, zalantzarik gabe, festaren unerik hunkigarriena. Badirudi dantza hau herri honetako auzoek XV. mendean egindako bake-itunaren oroitzapena dela. Hala ere, historiatik kanpo, zenbait adituk oso lotuta ikusi dute San Juango solstizioko erritualekin. Egia esan, baliteke tradizio desberdinetatik sortutako errituala izatea. Azpimarratzekoa da 2019ko San Fermin egunean, historian lehen aldiz, hiru emakume ezpatari gisa aritu zirela hainbat urtez entseguetan aritu ondoren.
Umeentzako musikari buruzko iradokizunak
Testu hauek egiteko Wikipediako hainbat artikulu erabili dira.
Videomusicalis-eko testuak, euskaraz, gaztelaniaz eta ingelesez eginda daude.
