Herriaren aurka Israelgo Estatua egiten ari den
genozidio terrorista salatu nahi dugu.
1882ko Ekainaren 17an Igor Stravinski jaio zen
Musika klasikoan hasiberrientzako iradokizunak
Igor Stravinsky (1882-1971) errusiar pianista, orkestra zuzendari eta konpositorea izan zen; kritikari askorentzat, XX. mendeko garrantzitsuena. Bere bizitza luzean hainbat musika estilo eta generotan murgildu zen, erromantizismo ostetik hasi eta serialismo edo jazzera arte. Besteak beste, Rimski Korsakovekin ikasi zuen eta genero eta musika talde ezberdinetarako lan egin zuen; baina Serguei Diaghilev, Errusiako Balleten sortzailea, ezagutu ondoren, berarekin kolaborazio estua izan zuen. Stravinskik era askotako taldekatze eta generotarako ere idatzi zuen, besteak beste, operak eta sinfoniak, pianorako pieza txikiak eta jazz-taldeentzako obrak. Ospe handia lortu zuen, konpositore gisa ez ezik, pianista eta zuzendari gisa ere. Time aldizkariak XX. mendeko pertsona garrantzitsuenetakotzat jo zuen.
Circus Polka (For a Young Elephant) Igor Stravinskyren obra labur eta oso berezia da, 1942an konposatua; bere musikagatik eta sortu zen testuinguruagatik nabarmentzen da. Izan ere, lana Ringling Bros and Barnum & Bailey zirkuaren enkargu bat izan zen, elefante gazteek interpretatutako "ballet" baterako pentsatua, eta hortik datorkio azpititulu ironikoa: For a Young Elephant. Jatorriz pianorako idatzia, Stravinskyk handik gutxira orkestratu zuen; polka deformatu baten itxura du, izaera grotesko, ironiko eta nabarmen erritmikoarekin, eta nahita astuntasun trakets bat iradokitzen du, elefanteen mugimenduari buruzko komentario umoretsu gisa funtzionatzen duena; baina ez da umetan bakarrik erortzen. Koreografia George Balanchinek egin zuen, Stravinskyren ohiko kolaboratzaileak, eta New Yorkeko Madison Square Gardenen estreinatu zen 1942an, benetako elefanteekin zirkuan.
Gaur kontzertu bertsioan aurkeztuko digu Avi Ostrowsky maisuak gidatutako Norwegian Radio Orchestrak.
Domenico Scarlatti (1685-1757), Espainian bizi izan zen italiar musikagilea, batez ere, klaberako sonatengatik da ezaguna. Napolin jaio zen, garai hartan Espainiako Koroakoa, eta bere aita Alessandro Scarlattirekin hasi zituen ikasketak. 16 urte zituela, Napoliko Errege Kaperako konpositore eta organista izendatu zuten. 24 urterekin, Erroman erbesteratuta zegoen Maria Casimira erregina poloniarraren zerbitzura jarri zen, non San Pedro Basilikako kapera-maisu izan zen. 1729an, Sevillara joan zen bizitzera, eta han bizi izan zen 1733ra arte. Urte hartan, Madrilen finkatu zuen behin betiko bizilekua, eta 500 sonata inguru konposatu zituen bertan. Madrilen hil zen 71 urte zituela.
1. Scarlattiren sonatek egitura bitar bat dute, lehen zatia esposizio gisa eta bigarren zatia, zenbait bariaziorekin, lehenengoan agertu diren elementu melodiko eta erritmikoak errepikatzen dituena. Zati bakoitza errepikatu egiten da eta antzeko kadentziekin amaitzen da; lehena askotan dominantean eta bigarrena tonikan. Garai hartako sonaten egitura tipikoa da, Scarlattiren konpositore garaikideen teklarako beste sonata batzuetan aurkitzen duguna, Antonio Soler kasu.
Bere musika-motiboak oso aberatsak eta askotarikoak dira sonata bakoitzean, eta, beraz, esan izan da konpositoreak instrumentuaren teklatuaren gaitasun guztiak aztertzen dituela. Miaketa horrek, sonata batzuetan, interpreteari gauzatzeko zailtasunak eragiten dizkio, zortzidun edo gehiagoko jauziekin, arpegio konplikatuekin, eskala oso bizkorrekin edo eskuen gurutzaketekin.
Gaur, Sonata K 119 eskainiko dugu, akordeoi-konponketan. Bere interpretazioa Eslovenian eta Alemanian musika eta akordeoi ikasketak egin zituen Nede Torkar (1990) akordeoi jotzaile esloveniarrak egin zuen. Kontzertu ugari eman zituen Europa erdian, bakarlari gisa eta ganbera taldeetako kide gisa. Akordeoi-bakarlari gisa Europako sari garrantzitsuak lortu ditu.
Dolly Guleria (1949an Bombayn jaioa) abeslari indiar errespetatua da, batez ere punjabi musika folklorikoan (Punjab, India eta Pakistanen artean banatutako eremu emankorra) eta ereserki eta idazkera sakratuetan, maitasun poemetan eta zinemako playbackean egindako lanagatik ezaguna. Musika giroan hazi zen, eta txikitatik hasi zen ikasten, musika klasikoa, dantza eta, ondoren, ahots-teknika ikasiz, maisu nabarmenekin, Patiala Gharana estiloan entrenatuz (India iparraldeko hindustani musika klasikoaren eskola tradizionala). 1967an egin zuen lehen aurkezpena All India Radio irrati nazionalean, eta 1968an kaleratu zuen Gurbaniren lehen diskoa (sijismoaren musika sakratua). Hainbat sari jaso ditu folk musikari egindako ekarpenagatik, musika tradizioari eutsi dio, eta musika hezkuntzan eta munduan punjabi musikazaleen belaunaldiak elkartzen dituzten zuzeneko emanaldietan lanean jarraitzen du.
"Lathe Di Chaadar" punjabi folkaren abesti herrikoia da, eta bertsio eta egokitzapen asko izan ditu urteetan zehar Indiako azpikontinenteko musikan. Jatorriz punjabi folk kantu tradizionala da — ezkontza, ospakizun eta ekitaldi kulturaletako musika estilo herrikoia Punjaben (India eta Pakistan hartzen dituen eskualdea). "Lathe Di Chaadar" izenburuak "makilazko izara" (lathe=makila; chaadar=izara/oihala) bezala itzultzen du hitzez hitz, eta, testuinguru kulturalean, erritualekin, koloreekin eta maitatuaren presentziarekin lotutako ñabardura sinbolikoak izan ditzake. Hitzak maitasunari eta maitatua hurbiltzera gonbidatzeari egiten dio erreferentzia, irudi poetikoekin, hala nola chaadarra (oihal handia) kolore jakin batekin ("saleti rang", kolore grisaxka) eta maitalea urrun edo haserre ez egotera gonbidatzen duten esaldiekin. Ohikoa da ospakizun tradizionaletan eta ezkontzetan, batez ere punjabi komunitateetan. Bere ospeak ere mugak gainditu ditu, Indian eta Pakistanen bertsioak eta folk tradizioa formatu garaikideagoetan bizirik mantentzea bilatzen duten artista berrien berrinterpretazioekin.
Federico Chueca (1846-1908) Madrilen jaio zen, Villa plazan, familia aberats baten barruan; solfeo-eskolak jaso zituen lehen hezkuntzatik, eta ikastetxe bikain batean ikasi zuen, baina bere familiak musika uztera behartu zuen medikuntza ikasteko. Barbierik obrak orkestratzen eta zuzentzen lagundu zion, eta bere arrakasta handiak Chueca konbentzitu zuen medikuntza utzi eta musikara dedikatzera. Berezko talentuduna eta melodia eta erritmoaren grazia dituen musikari autodidaktatzat hartzen da, eta pieza musikal bikainak konposatzera eraman zuten. Hainbat kolaboratzailerekin lan egin zuen, baina batez ere Joaquín Valverderekin, bere obra askotan. Gaur egun, genero txikiaren ordezkari handienetako bat da (zarzuelak ekitaldi batean).
Joaquín Valverde Durán (1846- 1910) XIX. mendearen bigarren erdiko eta XX. mendearen hasierako espainiar zarzuela eta mutil generoko konpositore ospetsua izan zen, Joaquín "Quinito" Valverde konpositorearen aita. Badajozen jaio zen, eta han hasi zituen musika ikasketak eta banda militarretan txirulari gisa egindako ibilbidea. Aita hil ondoren, Madrilera joan zen bizitzera amarekin, eta han Balbina Valverde arrebaren laguntza izan zuen. Balbina Valverde hiriburuan finkatuta zegoen eta Teatro Españoleko orkestran jarri zuen. 1863an, Madrilgo Musika Kontserbatorioan sartu zen, eta ikasketak amaitu zituenean, flauta saria irabazi zuen 1867an, eta konposizio saria 3 urte geroago. Joaquin Valverderen ezaugarri nagusia hainbat kolaborazio dira, hala nola Manuel Fernández Caballero, Tomás Bretón edo Ruperto Chapírekin. 1876an, Federico Chuecarekin hasi zen harremanetan, eta elkarrekin egindako lanen zerrenda luzea osatu zuen, 1889an kolaboratzeari utzi zioten arte.
Zarzuela Espainian sortutako antzerki-musikaren edo musika-genero eszenikoaren forma bat da, eta zati instrumentalak, ahots-zatiak (bakarrik, duoak, koruak...) eta hitz egindako zatiak edukitzeagatik bereizten da batez ere, nahiz eta zenbait salbuespenetan hitz egindako zatiak erabat falta diren. «Zarzuela» terminoa, musika- eta antzerki-generoari aplikatuta, Zarzuela Jauregitik dator. Jauregi hori Madril inguruan dago, eta bertan zegoen, generoaren lehen antzezpenak egin zituen antzokia. Bere zati mintzatuak direla eta, zarzuela operetarekin parekatu da batzuetan, baina modu okerrean, zarzuela historikoki oso lehenagokoa delako, eta Frantziako opéra-comique edo Alemaniako singspiel delakoaren baliokide espainiarra litzateke. Mozarten Txirula magikoa, adibidez, ez da opera bat, singspiel bat baizik. Beraz, Zarzuela modu egokiagoan eta sinpleagoan definituko litzateke arte liriko eta eszeniko gisa, berez hispanikoa; izan ere, Espainian jaio arren, agertu eta denbora gutxira ia mundu hispaniko osora zabaldu zen.
La Gran Vía, Federico Chueca eta Joaquín Valverde maisuen musikarekin egindako zarzuela bat da, Felipe Pérez y Gonzálezen libretoarekin osatua, 1886ko uztailaren 2an estreinatu zena Madrilgo Felipe Antzokian. Hainbesteko ospea lortu zuen, non agerraldi batzuk aldatu behar izan ziren, aktualitateen errebista zenez, modernizatu egin behar baitzen. Horrela, En la calle de Alcalá edo El bazar de juguetes margolan berriak agertu ziren. Gaurkotasunen errebistaren eremura eramandako genero txikiaren adierazgarri da. Bertan, umore onarekin eta zentzu satirikoarekin, unean uneko kezka sozial eta politikoak azaltzen ziren. Libretoak abileziaz eta satiraz erretratatzen ditu unean uneko berriak, efektu handiko mota eta egoera komikoen desfile handi bat agertuz.
Musika klasikoari buruzko iradokizunak
Georg Friedrich Händel (1685-1759) Hallen jaio zen, Alemanian; nazionalitate ingelesekoa, Musikaren Historiako barrokoko figura nagusienetariko bat da. Bere musika ekoizpen oparotik, El Mesias Oratorioa nabarmendu behar dugu, nahiz eta hainbat opera, cantata eta beste hainbat oratorio ere idatzi zituen arren. 18 urte zituela, Hanburgora joan zen bizitzera, bertako Operako orkestrako partaide bihurtuz. Hiru urteren buruan Florentziara joan zen eta gero Erromara. 1710ean Alemaniara itzuli zen, eta handik Londresera. Arrakasta handia izan zuen han, eta hainbat mezenasen babespean, bertan finkatzera bultzatu zuen. Bere bizitza pribatuaz beti jeloskor egon zen arren, bere joera homosexuala pentsarazten diguten zantzu ugari daude. Bere musika-ekoizpen ugarietatik, Mesias Oratorioa nabarmendu behar dugu, Historiako maisulanetako bezala.
Georg Friedrich Händelen lanen katalogoa, HWV siglekin ezagutzen dena eta Handel Werke Verzeichnis esan nahi duena (alemanez, Händelen obren katalogoa), ez dago kronologikoki ordenatuta, baizik eta gaika, generoen obra motaren arabera eta bere izaera bokal edo instrumentalaren arabera. 612 obra eta 25 gehigarri eta zalantzazko eta galdutako obrak biltzen ditu, eta 1978 eta 1986 bitartean egin zen, hiru liburukitan. Konposizioen kopuru zehatza, beraz, zaila da zehazten. Egilea Bernd Baselt musikologoa da.
Utrecht Jubilate (HWV 279) George Frideric Handelen abesbatzen lan garrantzitsuenetako bat da. Europan funtsezkoa izan zen une historiko bat ospatzeko konposatu zen, eta Handelen gorakadaren hasiera izan zen, monarkia britainiarraren konpositore "erdi-ofizial" gisa. Handelek 1713an idatzi zuen pieza hau Utrechteko Ituna ospatzeko, Espainiako Ondorengotza Gerrari amaiera eman zion akordioa, bere lehen errege batzorde handia izan zelarik Ingalaterran. Obra 1713ko uztailaren 7an interpretatu zen lehen aldiz Londresko San Pablo Katedralean.
Obraren izen osoa Jubilate Deo da, eta 100. salmoan oinarritzen da. Utrecht Te Deum taldearekin batera interpretatu ohi da, festa giroko konposizio bikote bat osatuz. Jubilatean Henry Purcellen eragin handia nabari da, Handelek estilo zeremonial ingelesa hartu eta status altuago batera igo baitzuen kontrapuntu italiarraren nagusitasunarekin eta operaren handitasunarekin; horrela, obra bere izaera alai eta arrakastatsuagatik nabarmentzen da, katedral bateko ganga handietan durundatzeko diseinatua. Utrecht Jubilate izan zen musikagile alemaniar batek liturgiaren eta zeremonial ingelesaren espiritua ederki atzeman zezakeela frogatu zuen obra. Obra honen arrakastarik gabe, agian ez genuen gerora Anthems de la Coronación edo Zadok the Priest bezalako obrarik izango.
Wolfgang Amadeus Mozart (1756-1791) musika konposizioko hiru erraldoietako bat da, Bach eta Beethovenekin batera. Haur prodijioa, Salzburgon jaioa, sei urterekin teklatua eta biolina menderatzen ditu eta konposatzen hasten da. Leopold bere aitak bira nekagarrietan erakusten du Europako hainbat gortetan. Konpositore emankorra izan zen (bost urte zituenetik hil zen arte idatzitako 600 lan baino gehiago ditu), eta mota guztietako musika-generoak landu zituen: piano-lanak, ganbera-musika, sinfoniak, obra kontzertanteak, obra koralak, operak, … guzti-guztiak, bere generoko maisulanak. Bere operak, Txirula Magikoa, Don Giovanni, Cosi fan Tutte, eta Figaroren ezteiak, mundu osoko 10 opera ospetsuenen artean daude. Vienan hil zen 35 urte zituela.
Mozarten lanen katalogoa edo Köchel katalogoa (Köchel Verzeichnis, alemanez) Ludwig von Köchelek sortu zuen 1862an eta Wolfgang Amadeus Mozart-ek konposatutako musika lanak zerrendatu zituen. Mozarten lan bakoitza K. edo KV laburdura aurretik duen zenbaki batek izendatzen du; zenbaki horrek bere sorkuntzaren ordena kronologikoa izendatzen du, eta obra gehienetarako balio du, nahiz eta Mozarti oker egotzitako beste autore batzuen lan batzuk agertzen diren ere, eta oraindik aurkitu ez diren beste benetakoak aipatzen ez dituen.
Pianorako 22. kontzertua mi bemol maiorrean, K. 482, Wolfgang Amadeus Mozarten lanik aberats eta handientsuenetako bat da; 1785eko abenduan konposatua, Vienako bere urrezko etaparen "bihotzean" dago, Figaroren ezteietan ere lanean ari zenean. Mozartek berak idatzi zuen, harpidetzako hiru kontzertutan interpretatzeko. Garai hartan, Mozart Vienako "idoloa" zen; pianorako teknika eta inprobisatzeko gaitasuna punturik gorenean zituen. Pianorako Kontzertua K. 482 birtuosismoarekin ez ezik, sofistikazio harmoniko batekin ere txunditzeko asmoa erakusten du, garaikideak ohituta zeudenetik haratago zihoana. Mozarten lehen kontzertua izan zen, eta ohiko oboeen ordez klarineteak sartu zituen. Aldaketa horrek soinu askoz ere beroagoa, sakonagoa eta "belusatua" ematen dio, bereziki zurezko haize-sekzioetan. Mozartek orkestra ia modu sinfonikoan erabiltzen du, zu eta pianoa elkarrizketatzen dituen protagonismoa emanez.
Egitura. Klasizismoan ohikoa zen bezala, kontzertuak hiru mugimendu ditu: I (0´04”) ALLEGRO. Mugimendu handi eta distiratsua, noblezia eta autoritate kutsua ezartzen duen fanfarria militar batekin hasten dena .-. II (12´54") ANDANTE. Do minorrean idatzia, obraren bihotz emozionala da. Oso aldaketa triste eta ederrak dituen gaia da, eta, garai hartako kroniken arabera, estreinaldiko ikusleek berehala errepikatzea eskatu zuten. Ez da ohikoa Mozartek bigarren mugimenduan tonalitate txikiagoa erabiltzea Mi bemoleko kontzertu "zoriontsu" batean .-. III (22´44") ALLEGRO - (26´55") ANDANTINO CANTABILE: Energiaz eta graziaz beteriko rondoa. Hala ere, Mozartek zerbait liluragarria egiten du: mugimendu azkarraren erdian, minueto geldo eta liriko bat (Andantino bat) txertatzen du, lasaitasun absolutuaren kontraste bat sortuz jai-amaierara itzuli aurretik (29´35”).
Gaur Ayako Uehara piano-jotzaile japoniarrak eskainiko digu, Fabio Luisi maisu italiarrak gidatutako Vienako Sinfonikoak lagunduta.
Philip Sparke (1951, Londres) musikagile, zuzendari eta musikari britainiarra da, eta bere karrerak haize taldeentzako musikaren estandar modernoa definitu du. Londresko Royal College of Musicen ikasi zuen eta tronpeta, pianoa eta konposizioa ikasi zituen. Ikasle zela, Musika Bandekiko interesa erakutsi zuen, Kontserbatorioko Haize Orkestran jo eta bertako Brass Band bat osatu baitzuen beste ikasle batzuekin. Sparkek hainbat konpositoreren eragina izan duela onartu du, hala nola klasikoak (Bach), The Beatlesen pop musika eta Leonard Bernsteinen jazza. Azpimarratzekoa da perkusioa akonpainamendu gisa ez ezik, taldeari kolorea eta energia ematen dion funtsezko atal melodiko eta erritmiko gisa ere erabiltzen duela. Bere katalogoa izugarria da eta lehiaketa pieza zailetatik hasi eta hezkuntza lanetaraino hartzen ditu; guztiak oso zorrotzak dira bakarlariekin, batez ere metalekin (bonbardinoak eta kornetak).
Diamond Concerto ("Diamantezko kontzertua") Philip Sparkek bonbardinorako idazten duen hirugarren kontzertua da. Honela dio bere obraren konpositoreak: Diamond Concerto Alemaniako Musikverein Mörschied-ek enkargatu zuen; Eric Grandjean, zuzendari bzala eta Steven Mead bakarlari gonbidatuarekin kontzertu berezi baterako. Elkarrekin eman zuten mundu mailako estreinaldia 2012ko apirilaren 28an Idar-Obersteingo udal antzokian. Mörschied herria Frankfurt am Main herriaren mendebaldean dago, Harribitxien Ibilbide Alemaniarra bezala ezagutzen den eremuan, bere harribitxi industria loratuagatik ezaguna dena. Hori dela eta, batzordeari tokiko konexio bat ematea erabaki zen, titulua aukeratuz, Diamond Concerto. Hiru mugimenduetako bakoitzak diamante ospetsu baten izena darama: I (0'20") LURREKO IZARRA klima nahiko gogorrekoa da, bandaren akorde estatiko baten gainean bakarlariarentzako fantasia libre batekin irekitzen dena. Horrek modu minorrean dagoen Allegro Moderato batera garamatza, non motibo txikiak pixkanaka errepikatzen eta garatzen diren, bai bandaren aldetik, bai bakarlariaren aldetik. II (6'35") OZEANOAREN AMETSA Egilearen beraren Music for Battle Creek lanaren aipamen anitza erabiltzen du, jatorrian Steven Meadek buruan zuen melodia motel bat barne.- III BIHOTZ URDINA (14'52") Steven Meaden iradokizunez bebop estiloan idatzi zen eta jazz bals baten itxura hartzen du. Erdiko atal ia inprobisatuak dei eta erantzun pasarte bat aurkezten du bakarlariarentzat eta zurezko haizezko instrumentu agudoentzat. (Euphonium Store-ren artikulutik jasoa).
Gaur, Alacanteko Udal Banda ospetsuak eskainiko digu, Miguel Victorio Molina bonbardino-jotzaile birtuosoa bakarlari duela; guztiak ere José Vicente Díaz Alcaina maisuaren zuzendaritzapean, Bandaren titularra 2008tik.
Balletek Stravinskyren garapen estilistikoa erakusten dute: El pájaro de fuego izenekotik hasita, zeinaren estiloak ikasle izan zuen Rimski-Kórsakoven eragin indartsua erakusten duen, Petrushka bere indar bitonalarekin, azkenik La consagración de la primavera disonantzia polifoniko basatira iristeko. Stravinskik bere estreinaldiei buruz hitz egin zuenez, bere asmoa "dena pikutara bidaltzea" zen (eta lortu zuen: 1913an Udaberriaren Sagaratzearen estreinaldia izan zen seguruenik musikaren historiako eskandalurik ospetsuena, ikusleen arteko ukabilkada borrokekin eta poliziaren zaintzaren beharrizanarekin bigarren ekitaldian). Askorentzat, ballet ausart eta berritzaile horiek generoa ia erabat berrasmatu zuten. Ondoren, AEBra joan zen 1939an, eta bertan nazionalizatu zen 1945ean. Han bizitzen jarraitu zuen 1971n hil zen arte.
Udaberriaren sagaratzea (Le sacre du printemps) Igor Stravinskiren ballet bat da, Sergei Diaguileven Ballets Russentzat idatzia; jatorrizko koreografia Vaslav Nijinskyk sortu zuen, Nicholas Roerichen eszenografia eta jantziekin. 1913ko maiatzaren 29an estreinatu zenean, Parisko Eliseo Zelaien Antzokian, musikaren eta koreografiaren abangoardiako izaerak zirrara eta ia zirrara eragin zituen entzuleengan. Ondoren, bere musikak kontzertuko pieza gisa errekonozimendu bera edo are handiagoa lortu zuen, eta XX. mendeko eragin handieneko musika-lantzat hartzen da. Lanak, «Errusia paganoaren irudiak bi zatitan» azpititulua duena, dontzeila baten bahiketa eta sakrifizio paganoaren historia deskribatzen du udaberriaren hasieran, hil arte dantzatu behar zuena, urtaro berriaren hasieran jainkoen onginahia lortzeko.
Egitura. Musika-lana 2 ataletan egituratuta dago, modu honetara: Lehen atala, Lurraren adorazioa: I (4´35´´) SARRERA (Lento. Più Mosso. Tempo I) .-. II (7´40´´) UDABERRIKO IRAGARPENAK. NERABEEN DANTZA (Tempo giusto) .-. III (11´00 ´) BAHIKETA JOKOA (Presto) .-. IV (12´12´´) UDABERRIKO ERRONDAK (Tranquillo. Sostenuto e pesante. Vivo. Tranquillo) .-. V (16´05´´) TRIBU AURKARIEN JOKOA (Molto allegro) .-. VI (17´32´´) JAKINTSUAREN SEGIZIOA.-. VII (18´56´´ 33´´) LURRAREN ADORAZIOA (Jakintsua) (Lento) .-. VIII (18´55´´) LURRAREN DANTZA (Prestissimo) .-. Bigarren atala, Sakrifizioa: I (20´02´´) SARRERA (Lento) .-. II (24´19´´) NERABEEN ZIRKULU MISTERIOTSUAK (Andante con moto - Più Mosso - Tempo I) .-. III (27´34´´) AUKERATUTAKOAREN GLORIFIKAZIOA (Vivo) .-. IV (29´06´´) ARBASOEN OROITZAPENA.-. V (29´59´´) ARBASOEN EKINTZA ERRITUALA (Lento); VI (33´31´´) DANTZA SAKRATUA (Aukeratua) (Allegro).
Gaur Dallas Symphony Orchestraren eskutik datorkigu, Gemma New andere neozelandarrak zuzendua.
Denontzako musikari buruzko iradokizunak
Duke Ellington (1899-1947) piano-jotzaile bikaina, konpositorea eta jazz-banda baten liderra izan zen, eta Harlemgo Cotton Clubean egin zituen emanaldietatik hasi zen ezagutzen eta estimatzen, garaiko jazz-musikaririk onenek osatutako orkestrekin. Mila konposizio baino gehiago idatzi zituen. Gaur egun, garai guztietako erreferentzia nagusietako bat da jazzeko musikarien artean. Izan zituen aitorpen ugarien artean, Howard eta Yale Unibertsitateek Honoris Causa Doktore izendatu izana, Ohorearen Domina Presidentziala, Estatu Batuetako Arteen eta Letren Institutu Nazionaleko eta Stockholmeko Musikaren Errege Akademiako kide izendatu izana nabarmenduko ditugu.
Carminho (Lisboa, 1984ko abuztuaren 20a), bere belaunaldiko fadista talentudun eta berritzaileenetakotzat jotzen dena, Teresa Siqueira fado abeslariaren alaba da. Txikitatik, Carminhok amaren albumak entzuten zituen, baita gurasoek entzuten eta abesten zituzten beste fado batzuk ere. Gainera, brasildar musikan sartu zen Brasilgo telenobelei esker. Bere lehen diskoa, Fado, Time Out aldizkariak fado errebelazioko hamarkadako diskorik onena izendatu zuen. Horrez gain, Songlines aldizkari britainiarrak 2011ko hamar disko onenen artean izendatu zuen. 2013an Carlos Paredes Saria eman zioten Alma albumagatik. 2017an Musikaren Urrezko Globoa lortu zuen, interprete onenarena, "Carminho Canta Tom Jobim" diskoagatik.
Bideoaren oina: Carminho, besterik gabe, munduko fadorik distiratsuenaren izar berria da. Unibertsitate ikasketak egin eta munduan zehar bidaiatu ondoren, 25 urteko neskak erabaki zuen "blues portugaldar" grinatsua abestea zela bere benetako bokazioa. Songlines aldizkariak urteko album izendatu zuen eta bere interpretazioak benetan ikaragarriak dira.
Werenoi rapero frantziar bat izan zen, Jérémy Bana Owona (1994ko urtarrilaren 30ean jaioa Melunen, Frantzian) da bere benetako izena. 2021ean egin zuen debuta "Guadalajara" singlearekin, eta berehala lortu zuen ospea "La League" eta "Scarface" abestiekin. Protagonismo mediatikoa saihesten zuen, bere musikan fokatuz eta irudi enigmatikoa mantenduz. 2022ko ekainean kaleratu zuen bere lehen EPa, Telegram, urrezko ziurtagiriarekin; "Solitaire" kantua du, diamante ziurtagiria lortu zuena. Bere estudioko lehen albuma, Carré (2023ko martxoa), arrakastaz debutatu zuen eta urte horretan Frantzian salduena bihurtu zen (342 disko 000 kopia baino gehiago), Hamza eta Ninho bezalako artistak gaindituz. 2023an eta 2024an Frantzian album gehien saldu zituen artista izan zen, Carre (2023) eta Pyramide (2024) albumei esker, 345.000 kopiarekin.
Bat-batean hil zen 31 urte zituela, La Pitié Salpêtrière ospitalean egoera kritikoan egon ondoren. Bihotzeko bat izan zuela susmatzen da, baina arrazoi zehatza ez da ofizialki baieztatu. Kamerundar jatorrikoa eta Montreuilen hazia, Paris ekialdeko periferian, Werenoik estilo indartsu eta benetakoa gorpuzten zuen, hiri-errealitateak, emozio biziak eta melodia zainduak islatzen zituzten letrekin. Bere musikak statu quo-ko kritikari gazteekin konektatu zuen bereziki, eguneroko bizipenak eta bizipen sozialak ahots zintzo eta hunkigarritik interpretatuz.
Yma Súmac (1922- 2008) («Ima sumaq» hitzak «Ederrena» esan nahi du kitxuan), benetako izena Zoila Augusta Emperatriz Muchvarri del Castillo zuena, abeslari liriko soprano sfogatoa, zinema, antzerki eta telebistako aktorea, modeloa, konpositorea eta musika-ekoizlea izan zen. 1955ean lehen Guinness Errekorra lortu zuen musikaren ahots-maila zabalenean. «Exotika» generoko erregina da, eta musika-fusioaren eta World Musicen aitzindaria. 1946an, Atahualpa azken enperadore inkaren ondorengo zuzena zela ziurtatu zuten Estatu Batuetako eta Kanadako enbaxada perutarrek. 40 milioi disko baino gehiago saldu ditu mundu mailan, eta Peruko artistarik bikainena eta ospetsuena da. Hollywoodeko Ospearen Pasealekuan Musika Izar bat irabazi zuen lehen latinoamerikarra izan zen. Sobietar Batasunean egindako birarekin (1960-1961) 20 milioi txartel inguru saldu zituen estadioetan joz.
Varietyren arabera, SdeMac-ek hiru mila kontzertu baino gehiago egin zituen 5 kontinenteetan, garaiko edozein artistaren errekorra hautsiz. 1950eko hamarkadan nabarmendu zen, Capitol Recordsen zigilupean, bere leinu inkaren legenda erabiliz, bere ahots-erregistro bikainarekin batera, naturan inspiratutako kantatzeko moduarekin eta Les Baxterrek egindako musika-generoen fusioarekin eta Moisés Vivancoren euskarriarekin, zeinek Voice of the Xtabay (1950) estreinako albuma sortu zuten, Estatu Batuetan 1. zenbakia izatera iritsiz, baita «Virgin of the Sun God (Taita Inty )» (1950) singleinuarekin ere, Erresuma Batuan lehen tokia lortuz, nazioarteko merkataritza-arrakasta lortuz, «fenomeno berezia» izanik. 1951n, Broadwayn jo zuen lehen abeslari latinoamerikarra izan zen. 1953an, munduan bakarra zen kantuaren teknika propioa garatu zuen, «koloratura hirukoitza» izenekoa, hegaztien txioaren antza zuena, eta «bizirik zegoen edozein abeslarik baino ahots-erregistro handiagoa zuen abeslaritzat» hartua izan zen.
Bideo bereziei buruzko iradokizunak
Peter Ludwig Hertel (1817 - 1899) dantza eta balleteko musikagile alemaniarra izan zen, batez ere La fille mal gardée ball etagatik ezaguna. Fausto balleteko Satanella oder Metamorphosen musika eta Paul Taglionik koreografiatutako "Die Abenteuer von Flick und Flock" (Flick eta Flocken abentura) ere konposatu zituen. Hertel ,Berlinen jaio zen, biolina eta konposizioa ikasi zituen bere garaiko musikari ospetsuekin, Eduard Rietz, Friedrich Schneider eta Adolf Marxekin. 1858tik hil zen arte, Royal Opera Housen kapera maisu eta konpositore gisa lan egin zuen. 1860an Londresko Covent Gardenen zuzendari gonbidatu gisa lan egin zuen.
La fille mal gardée (Gaizki zaindutako neska), bi ekitalditan aurkeztutako ballet komikoa da, Pierre Antoine Baudouinen 1765eko La réprimande/Une jeune fille querellée par sa mère margolanean oinarritua. Balleta, jatorriz, Jean Dauberval ballet maisuak koreografiatu zuen, Frantziako berrogeita hamabost aire herrikoitan oinarritutako musika nahasketa batekin. Fille mal gardée ballet-errepertorioko obrarik zahar eta garrantzitsuenetako bat da, eta sortu zenetik bizirik iraun du urteetan zehar, izenburuaren eta partituren aldaketa askoren bitartez. XX. mendetik aurrera, Alexander Gorskyren bertsioan aurkeztu ohi da, Peter Ludwig Hertelen musikarekin.
Pierre Antoine Baudouinen pinturak neskato bat erakusten zuen negarrez arropa desordenatuarekin, emakume zahar batek (ustez bere amak) errieta egiten ziola belar onduzko aletegi batean, eta bere maitalea, berriz, eskaileretan gora ganbarako segurtasunerantz korrika ikus daiteke. Artelan bitxi honek hainbeste dibertitu zuen Dauberval, non berehala ballet baterako agertoki egoki bat sortzeko prest agertu baitzen, eta 1789ko uztailaren 1ean aurkeztu zen lehen aldiz Bordeleko Antzoki Handian.
Argumentua. Lise eta Colas maiteminduta daude eta ezkondu egin nahi dute. Hala ere, Simone alargunak Lise Alainekin ezkontzea nahi du, tonto baina oso aberatsa, eta Alain Thomasen aitarekin, Lise eta Alainen arteko ezkontza-kontratua konpondu du. Simone alargunak ahal duen guztia egiten du Lise eta Colas bananduta mantentzeko, baina ez du arrakastarik bere saiakeretan.
EGILEAK: Alexander Gorsky, Peter Ludwig Hertelen musikarekin. ANTZEZLEAK: Valentina Kozlova eta Basler Ballett, Heinz Spoerliren koreografiarekin, John Lanchberyk gidatutako Vienako Sinfonikoarekin. BIDEOAREN ZUZENDARIA: José Montes-Baquer.
Camille Saint – Saëns (1835-1921) frantziar pianista, organista, konpositorea eta militarra izan zen, Frantziako musika berritzearekin eta irakaskuntzarekin konprometitua; bere eskuetatik Fauré eta Messager bezalako ikasleak igaro ziren. Mutiko goiztiarra izan zen, 11 urte zituela bere lehen agerpen publikoa egin zuena Haendel, Mozart eta Beethovenen lanekin. Hamahiru urterekin organoan eta konposizioan matrikulatu zen Parisko Kontserbatorioan, eta hemezortzi urterekin bere lehen sinfonia konposatu zuen. Alderdi anitzeko intelektuala izan zen: musikaria, idazlea, matematikaria, filosofoa, arkeologoa, geologoa, botanikaria… Bere musika-lan ugarietan (400 baino gehiagok), mota guztietako generoak jorratu zituen, eta horien artean azpimarratzekoa da garai hartan zinemako musikak izan zuen berritasuna.
Dantza makabroa (Danka makabre), opus 40, 1874an Saint-Saënsek konposatutako poema sinfonikoa da, Henri Cazalisen olerki batean inspiratua, Heriotzaren Dantzaren sineskeria zaharra birsortuz; konpositorearen piezarik ezagunena da. 1875eko urtarrilaren 24an Parisen estreinatutako lanak Heriotza deskribatzen du, gauerdian biolina joz. Bere erritmoan, eskeletoak hilobi baten inguruan dantzan ari dira. Egunsentian, oilarraren kukurrukuarekin, hildakoak beren hilobietara itzultzen dira.
Gaurkoan Ballet Academy Easten eskutik datorkigu.
Euskal dantzak, euskal kulturaren zati oso garrantzitsua eta folklorearen funtsezko zatia dira. Lurralde historiko edo probintzia bakoitzak bereak ditu, eta herri bakoitzak ere bere dantza propioa du, festa nagusietan dantzatzera ohitzen dena. Horietako batzuk oso zaharrak dira, jatorria garai haietan galdu zutenak; beste batzuk, dantza zaharren birsortze gutxi gorabehera modernoak dira, eta batzuk oinarri herrikoia duten koreografia berriak dira.
Bateleren zortzikoa (Zortziko de traineras) 5/8an idatzitako dantza da eta traineru estropadetan parte hartzen duten arraunlariei erreferentzia eta ohorea egiten die. Gaurkoan, Euskal Dantzarien Biltzarrak, Euskal Herriko kultur esparruan aritzen diren dantza edo folklore taldeak biltzen dituen elkarteak (Auñamendi entziklopedia), aukeratu duen talde batek eskainiko digu.
Shaan Punjab Dee (sarritan SPD gisa laburtua) Punjabeko kultura (eskualde historiko eta kulturala, batez ere India ipar-mendebaldean eta Pakistan ekialdean kokatua) sustatzen duen erakundea da, dantza tradizionalaren bidez, bereziki bhangra eta gidha, beste arte folkloriko batzuen artean. Irabazi-asmorik gabeko dantza-akademia bat da, Torontoko metropoli-eremuan oinarritua (Kanada). Dantza-eskolak eta performanceak eskaintzen ditu Punjabi kulturarekin lotutako ekitaldi eta jardueretan, adin eta genero guztietako pertsonentzat. Taldea Ipar Amerikako bhangra lehiaketa askotan lehiatu eta irabazi du. Bertan, lehen postu ugari lortu dituzte, maila askotan galdu gabe mantenduz eta zirkuitu lehiakorraren barruan aitortuz.
Bhangra Arena 2019 Indian, zehazki New Delhin, ospatu zen Bhangra dantzako ekitaldi/lehiaketa bat izan zen, ikuskizun eta kultur kirol gisa globalizatu den punjabi musika eta dantza tradizionalaren forma zirraragarri honi eskainia. Ekitaldia 2019ko urtarrilaren 19an izan zen, larunbata, New Delhin (India), komunitatearen barruan aitortutako Bhangra dantza-ikuskizunen eta konpetentzien zati gisa. Bertan, Bhangrako taldeak lehiatu edo aritu ziren, Punjabeko ohiko folk dantzak inspiratutako koreografiak, musika eta energia erakutsiz.
La Bhangra Punjab eskualdeko (India eta Pakistan) jatorrizko dantza tradizional bat da. Bere ezaugarri nagusiak hauek dira: Energia eta bizitasuna mugimendu oso dinamikoekin, jauziak eta birak, alaitasuna eta ospakizuna transmititzen dutenak;
Erritmo markatua: dhol-aren erritmoan dantzatzen da, pultsu indartsu eta konstanteak markatzen dituen danbor tradizional bat. Gorputzaren mugimenduak: enfasia beso goratuetan, sorbaldetan, bularrean eta hanketan; jarrera irekiak eta adierazkorrak. Jai-adierazpena: ospakizuna irudikatzen du, uztarekin eta jaiekin bereziki lotua. Jantzi koloretsuak: traje distiratsuak; gizonek turbanteak eta txalekoak erabiltzen dituzte, eta emakumeek, berriz, brodatuak. Jatorri komunitarioa: taldean dantzatzen da eta partaidetza kolektiboa sustatzen du.
Umeentzako musikari buruzko iradokizunak
Testu hauek egiteko Wikipediako hainbat artikulu eta Adimen Artifizialeko informazio puntualak erabili dira.
Videomusicalis-eko testuak, euskaraz, gaztelaniaz eta ingelesez eginda daude.
