Herriaren aurka Israelgo Estatua egiten ari den
genozidio terrorista salatu nahi dugu.
Ekainaren 4ean Corpus Christi jaialdi Katolikoa ospatzen da
Musika klasikoan hasiberrientzako iradokizunak
Georg Friedrich Händel (1685-1759) Hallen jaio zen, Alemanian; nazionalitate ingelesekoa, Musikaren Historiako barrokoko figura nagusienetariko bat da. Bere musika ekoizpen oparotik, El Mesias Oratorioa nabarmendu behar dugu, nahiz eta hainbat opera, cantata eta beste hainbat oratorio ere idatzi zituen arren. 18 urte zituela, Hanburgora joan zen bizitzera, bertako Operako orkestrako partaide bihurtuz. Hiru urteren buruan Florentziara joan zen eta gero Erromara. 1710ean Alemaniara itzuli zen, eta handik Londresera. Arrakasta handia izan zuen han, eta hainbat mezenasen babespean, bertan finkatzera bultzatu zuen. Bere bizitza pribatuaz beti jeloskor egon zen arren, bere joera homosexuala pentsarazten diguten zantzu ugari daude. 74 urterekin hil zen bere etxean.
Sarabanda musika genero eta dantza historiko oso garrantzitsua da musika barrokoan, Latinoamerikan sortu zena (Mexikon edo Erdialdeko Amerikan, ziurrenik) XVI. mendean. Hasieran dantza bizia, sentsuala eta nahiko eskandalagarria izan zen, leku batzuetan debekatzeraino. Espainian berehala zabaldu zen, eta jai-izaerari eutsi zion. XVII. mendean Frantziara eta Italiara iritsi zenean, sarabanda motela, solemnea eta dotorea bihurtu zen, eta konpas hirutarrean (3/4 edo 3/2) eta tempo motelean idatzitako suite barrokoen mugimendu tipiko bihurtu zen, bigarren aldian azentu sendoarekin. Horrek izaera larria eta handikia ematen du; formalki bi sekzio errepikaturekin agertzen da maiz.
Sarabanda Re minorrean. Georg Friedrich Haendelen lan hau, bereziki bere izaera larriagatik ospetsua, dantza barroko geldoaren eredu perfektua da: solemnea, harmonikoki argia, espresiboki jasoa eta estrukturalki orekatua; bere ospea sinpletasun formal eta sakontasun emozionalaren nahasketa horri zor zaio. Lanak suite barrokoaren ohiko forma bitarrari jarraitzen dio, bi erdi errepikatuekin. Bertan, A atalak material tematiko nagusia aurkezten du eta tonalitatea ezartzen du; B atalak, berriz, hedatu eta modulatu egiten du, eta, azkenik, tonalitate nagusira itzultzen da. Gainera, atal bakoitzak iraupen bera du gutxi gorabehera, dantza barrokoen ezaugarri komuna.
Wolfgang Amadeus Mozart (1756-1791) musika konposizioko hiru erraldoietako bat da, Bach eta Beethovenekin batera. Haur prodijioa, Salzburgon jaioa, sei urterekin teklatua eta biolina menderatzen ditu eta konposatzen hasten da. Leopold bere aitak bira nekagarrietan erakusten du Europako hainbat gortetan. Konpositore emankorra izan zen (bost urte zituenetik hil zen arte idatzitako 600 lan baino gehiago ditu), eta mota guztietako musika-generoak landu zituen: piano-lanak, ganbera-musika, sinfoniak, obra kontzertanteak, obra koralak, operak, … guzti-guztiak, bere generoko maisulanak. Bere operak, Txirula Magikoa, Don Giovanni, Cosi fan Tutte, eta Figaroren ezteiak, mundu osoko 10 opera ospetsuenen artean daude. Vienan hil zen 35 urte zituela.
Mozarten lanen katalogoa edo Köchel katalogoa (Köchel Verzeichnis, alemanez) Ludwig von Köchelek sortu zuen 1862an eta Wolfgang Amadeus Mozart-ek konposatutako musika lanak zerrendatu zituen. Mozarten lan bakoitza K. edo KV laburdura aurretik duen zenbaki batek izendatzen du; zenbaki horrek bere sorkuntzaren ordena kronologikoa izendatzen du, eta obra gehienetarako balio du, nahiz eta Mozarti oker egotzitako beste autore batzuen lan batzuk agertzen diren ere, eta oraindik aurkitu ez diren beste benetakoak aipatzen ez dituen.
Ave verum corpus, Wolfgang Amadeus Mozartek konposatutako musika motete txiki bat da, izen bereko eukaristia ereserki laburrari buruzkoa. Ereserki hori XIV. mendekoa da eta Inozentzio VI.a aita santuari egokitzen zaio. KV618 zenbakia du, Mozarten obraren Köchel Katalogoaren zenbakiaren arabera. Korurako eta organorako idatzitako motetea Corpus Cristi egunerako konposatu zen eta Salzburgon konposatu zen 1791ko ekainaren 18an (hil zen urtean).
Gaur, Bavariako Irratiko Abesbatza eta Orkestrak eskainiko digu, Leonard Bernstein maisuen maisu estatubatuarraren gidaritzapean.
Edvard Grieg (1843-1907) musikagile eta pianista norvegiarra izan zen, erromantizismoko ordezkari nagusietako bat. Bere ama, Gesine, bere lehen piano irakaslea izan zen; geroago, 1858ko uda borealean, Griegek, Ole Bull biolin jotzaile norvegiar ospetsua ezagutu zuen, familiaren laguna eta amaren koinatua. Griegek bere herrialdeko folkloreko kantu eta abesti asko moldatu zituen, eta, horrela, norvegiar nortasun nazional bat sortzen lagundu zuen, Jean Sibeliusek Finlandian edo Antonín Dvořákek Bohemian egin zuten bezala. Bere lanik garrantzitsuenak honako hauek dira: Pianorako Kontzertua la minorrean, Pieza lirikoak diren lan intimistak (Pianorako), Suite Holberg (gaur eskaintzen duguna) eta bereziki, Peer Gynt, Henrik Ibsen idazleak izen bereko dramarako eskatuta idatzi zuen musika intzidentala.
Peer Gynt, op 23, antzezteko edo musika intzidentalerako musika-konposizio bat da, Griegen errezitatzaileentzat, ahots-bakarlarientzat, abesbatzentzat eta orkestrarentzat; hala ere, publiko zabalaren artean ezagunagoak egin dira egileak berak idatzi zituen bi suiteak, Henrik Ibsen dramaturgo norvegiarraren Peer Gynt antzezlanerako Suite 1 Op. 46 eta Suite 2 Op. 55.
Obra intzidental honetatik, gaur, Marita Solberg (1976) soprano norvegiarrak interpretatzen duen Solveigen Abesti ospetsua dugu, Marc Minkowski, Zubin Mehta, Michel Plasson eta beste orkestra zuzendari handi batzuekin lan egin duen abeslaria. 2006tik 2008ra Staatsoperreko abeslari nagusia izan zen, Stuttgarten. Bartzelonako Gran Teatre del Liceu, Madrilgo Teatro Real, Berlingo Komische Oper eta Norwegian National Operan ere aritu da.
Maria Ágata Szymanowska, ezkongabearen benetako izena: Marianna Ágata Woкowska (1789-1831) poloniar musikagile eta piano-jotzailea izan zen. Bizirik zegoela idolatratua eta hil ondoren bidegabe ahaztua, XIX. mendeko lehen emakume profesional bertutetsuetako bat izan zen. 1820ko garaian Europa osora bidaiatu zuen, San Petersburgon finkatu aurretik. Errusiako hiriburu inperialean, gorterako konposatu zuen, kontzertuak eman zituen, musika irakatsi zuen eta eragin handiko areto bat zuzendu zuen. Bere konposizioek – pianorako piezak, abestiak eta beste ganbera-lan txiki batzuk, baita pianorako eta gauerako estudioak ere – Chopinen aurreko garaiko estilo distiratsua irudikatzen dute.
Nokturnoa, ahots edo instrumenturako musika-lan bat da, melodia gozokoa eta egitura askekoa. "Nokturno" izena, hasiera batean XVIII. mendean, uneka jotako pieza bati ematen zitzaion, normalean gaueko jaietan erabiltzen zena, eta ondoren, albo batera uzten zena. Bere forma arruntenean (mugimendu bakarreko pieza bat da, normalean pianorako bakarrik idatzia), generoa nagusiki XIX. mendean landua izan zen. Izen horrekin idatzitako lehenengo Nokturnoak, John Fieldek konposatu zituen, Nokturno erromantikoaren aita bezala aintzat hartzen dena, ezaugarri bezala, melodia cantabile berezi bat duena, akonpainamendu arpegiatu batekin. Hala ere, musika honen adibiderik ospetsuena Frédéric Chopin izan zen, genero horretako 21 lan idatzi zituena.
Nocturnoa Si bemol maiorra piano erromantikoaren aitzindaria den Maria Agata Szymanowskaren lanik adierazgarrienetako bat da, baita nazioarteko ibilbidea duen lehen emakume piano-konpositoreetako bat ere. Szymanowska gaur egun Chopin bezain ezaguna ez bada ere, bere musikak eragin handia izan zuen Klasizismo berantiarraren eta lehen Erromantizismoaren arteko trantsizioan, Szymanowskaren Nokturnoa gaueko generoa sendotzen duten lehen lanetako bat baita, Chopinen nokturno lan ospetsuak agertu aurretik. 1820ko hamarkada aldera konposatu zen, genero gisa "nokturnoa" oraindik sortzen ari zenean, eta bere estiloak dotorezia klasikoa lirismo intimo eta apaindu batekin konbinatzen du, hizkuntza erromantikoa aurreratzen duena.
Estrutura. Lanak, funtsean, A – B – A´ plan hirutar bati jarraitzen dio, gaueko erromantikoan ohikoa dena, baina John Fielden estilotik eta opera-lirismotik gertu dagoena. A Atala (0´15") - Gai nagusiari dagokio. Kantabile izaera, melodikoa eta intimoa da, melodia zabalarekin, mordente eta biraketa apaingarriekin eta arpegio erregularrekin lagunduta ezkerreko eskuan, harpa estiloan. B atala (1´15") – Gertakari kontrastagarria, dramatikoagoa eta modulatzaileagoa, baina generoaren leuntasuna alde batera utzi gabe, testura ez hain egonkorrarekin, tentsio harmonikoekin, kromatismoekin eta izaera adierazkorragoarekin, hasierako lasaitasunera itzuli aurretik klimax emozional bat sortuz. A´ atala (1) – Jatorrizko gaiaren itzulera, baina aldaera apaingarriekin: melismak, arabeskoak, rubatoagoak (estilistikoki aurreikusia, baina ez idatzia) eta adierazkortasuna eta dekorazio melodikoa pixka bat handitzea. Koda (3´10"). Kadentzia tonu nagusian, apaingarri lasaiekin eta egonkortzaileekin.
Klasizismo berantiarraren eta Erromantizismo goiztiarraren arteko zubia irudikatzen du lanak, nokturno generoaren adibide argia eta dotorea izanik. Gaur, Rina Cellini italiar piano-jotzaileak aurkeztuko digu, errepertorio handikoa (Errenazimentutik musika garaikideraino) eta formazio mota ezberdinetan ibilbide zabala duena.
Musika klasikoari buruzko iradokizunak
Antonio Vivaldi (1678-1741) apaiz, biolin jotzaile eta konpositore italiarra izan zen, apaiz gorria izenez ezaguna (“il prete rosso”). Venezian jaio zen, eta umetan ikasi zuen aitarekin biolina jotzen; 15 urte zituela Seminarioan sartu zen, eta apaiztu ondoren, ia ezin zituen bere erlijio-betebeharrak bete, osasun-arazoak baitzituen; beraz, biolin irakasle izendatu zuten umezurztegi batean, non eskola teorikoak eta instrumentu-eskolak ematen baitzituen. 40 urterekin, Kapera Maisu izendatu zuten Mantuan, eta han idatzi zituen bere Lau urtaro ospetsuak. Handik Milanera joan zen, gero Erromara, gero berriro Veneziara, eta azkenik Vienara, bertan hil zelarik. Bere bizitzan zehar ia 800 obra konposatu zituen, horietatik erdiak kontzertuak, 40 opera, 60 obra erlijioso eta sonata ugari.
Ryom Verzeichnis edo Ryom Katalogoa, Antonio Vivaldiren lanen katalogo bat da (RV bezala laburtua), Peter Ryom daniar musikologoak egina, 1973an argitaratu zuena. Ryom autoreak egin zuen sailkapena, ez obren kronologian oinarrituta, baizik eta beste hiru irizpidetan oinarrituta: generoa, obra egiteko erabili ziren musikatresnak eta tonalitatea.
Flautina (edo pikoloa, italierazko flauta-pikkoloa: "txirula txikia") zurezko haize-instrumentu bat da Re bemoleko tonalitatean eta, ondoren, XX. mendearen amaieran, ia erabat Do tonalitatean egina; instrumentu hori, berez, txirula txiki bat da. Fisikoki, pikkoloa, zeharkako flauta bezalakoa da, baina txikiagoa. Tinbrea antzekoa da, baina zortzidun altuago batean. Horregatik, esaten da pikoloa tresna transpositorea dela; hau da, bere soinu erreala eta idatzizkoa desberdinak dira: pikkoloan interpretatu beharreko notak bere soinu erreala baino zortziko baxuagoa idazten dira, pentagraman lerro gehigarri gehiegi saihesteko.
Erdi Arotik, probek adierazten dute zortziduneko zeharkako txirulak tresna militar gisa erabiltzen direla, haien soinu sarkorra batailen gainetik entzun zitekeelako. Musika kultuan, ordea, lehen flautinak Jean Philippe Rameauren obra batzuetan erabili ziren XVIII. mendearen lehen erdian. Hala ere, instrumentua ez zen zabaltzen hasi, eta, beraz, orkestran leku egonkor bat izaten, 1800. urtearen hasierara arte. Barrokoan, "flautino" edo "flauto piccolo" adierazpenek txirula gozo txiki bat adierazten zuten (sopranoa edo sopraninoa). Hori da, bereziki, Antonio Vivaldik flautinorako idatzi zituen kontzertuen kasua.
Piccolo Concerto en Do mayor, RV 443, Antonio Vivaldiri esleitua, flautinorako idatzi zituen hiru kontzertuetako bat da (batzuetan pikolo modernoarekin interpretatua). Errepertorioko obrarik ezagunenetako bat da instrumentu honentzat, bere bikaintasun, birtuosismo eta energia tipikoki bizizaleengatik.
Egitura. Vivaldiren ia kontzertu guztiek bezala, hiruko eskemari jarraitzen dio (azkar-geldo-azkar): I (0´31”) ALLEGRO NON MOLTO. Mugimendu distiratsu eta kementsua, non bakarlaria oso eskala eta arpegio azkarrak dituzten pasarte azkarretan mugitzen den; Vivaldiren ritornello estiloaren adibide tipikoa, bakarlariaren atalekin tartekatzen diren orkestra-gaiekin.- II (4´15") LARGO. Mugimendu adierazkorra eta kantabilea. Kanpoko mugimenduekin kontraste handia egiten du, batzuetan "etereoa" dela esaten baita, bakarlariak akonpainamendu delikatu baten gainean egindako lerro luzeak direla etereoa.-III. (8´25´´) ALLEGRO MOLTO. Mugimendu bizia, jostaria eta birtuosismo handikoa, interpretearen zehaztasuna eta arintasuna eskatzen duena. Horrela, kontzertua jai-izaerarekin ixten da.
Gaur egun Sara Urena-Cabrera dugu bakarlari gisa, Armeniako Ganbera Orkestra Nazionalak lagunduta, Harutyun Arzumanyan maisuak gidatuta.
Ludwig van Beethoven (1770-1827), Bach eta Mozartekin batera, mendebaldeko musikako erraldoien hirukoteko kide da. Bonnen jaioa, bere aita, jatorriz flamenkoa, bigarren Mozart bihurtzen saiatu zen, nahiz eta porrot nabarmena izan. Hala ere, bederatzi urtetik aurrera, Christian Gottlob Neefe organo-jotzaileak Bachen estudioarekin liluratu zuen, eta beti izango zuen gogoan. 1787an Vienara joan zen Mozarten klaseak jasotzeko asmoz, baina bere amaren heriotzak Bonni itzuli zion egun gutxira. Horrela, bost urteren ondoren, Vienara itzuli zen, eta han Haydn eta Salierirekin harremanetan jarri zen, musikagile eta piano-jotzaile gisa ezagutuz, jendearen onarpen nabarmenarekin. Hala ere, piano-jotzailearen lanbidea ezin izan zuen burutu hurrengo urtean eraso zion gorreria zela eta, ahalmen horretatik erabat ezgaituta utzi zuen arte.
Beethovenen ondare musikalak honako hauek biltzen ditu: pianorako 32 sonata, ganbera-taldeentzako obra ugari, piano eta biolinerako kontzertuak, musika intzidentala, musika sakroa eta, batez ere, Musikaren Historiaren gailurra hartzen duten bederatzi sinfonia. Ondare hau, hobeto ulertzeko, etengabe berritu eta gainditzeko hiru etapatan bana dezakegu: A) 1802ra arte, Klasizismoa. Harenak dira pianorako egin zituen lehen hamar sonatak, harizko lehen sei laukoteak, septiminoa, lehen bi sinfoniak edo pianoko lehen bi kontzertuak. B) 1803-1815. Erromantizismoa. Heldutasun artistiko betean eta egitura formalaren eta lirismoaren erabateko kontrolarekin konposatzen ditu sinfoniak 3.etik 8.era, bere Fidelio operak 3., 4. eta 5. pianorako kontzertuak, biolinerako kontzertua, kontzertu hirukoitza, pianorako sonatak (Claro de luna, Appasionata eta Kreutzer biolinerako sonata) C) 1815 hil zen arte. Lengoaia biziago baten berrikuntza, tratamendu harmoniko eta estruktural ausartagoekin: pianorako azken bost sonatak eta harizko azken bost laukoteak, 9. sinfonia, bakarlariak eta korua gehituta, Misa Solemnis…
Septetoa mi bemol maiorrean klarinete, tronpa, fagot, biolin, biola, biolontxelo eta kontrabaxurako, Op. 20, Ludwig van Beethovenena, 1799an zirriborratu zen, 1800ean Vienan osatu eta estreinatu zen, eta 1802an argitaratu zen. Partiturak ohar hau du: «Der Kaiserin Maria Theresia gewidmet» (Maria Teresa enperatrizari eskainia). Beethovenen lanik ezagunenetako bat izan zen bere bizitzan, konpositorearen atsekabe handirako. Urte batzuk geroago, Beethovenek partitura suntsitzea ere nahi izan zuen, esanez: «Obra madarikatua! Hobe erreko balute!». Hala eta guztiz ere, Septeto oso ezaguna izan zen, bereziki Parisen, non hainbat hamarkadatan zehar, sarritan urtean behin baino gehiagotan Société des Concerts du Conservatoire orkestrak interpretatzen zuen.
Bere egitura orokorra serenata baten antzekoa da eta, izatez, Mozarten Hari-Trioa, K. 563-ren ia berdina da tonalitate berean; baina Beethovenek forma zabaltzen du lehen eta azken mugimenduari sarrera garrantzitsuak gehituz eta bigarren minuetoa scherzo bihurtuz. Beethovenek bere Pianorako Sonata Op. 49. 2. zk., aurreko lan bat, opus kopuru handiagoa izan arren. Amaieran biolin-kadentzia bat dago. Septetoaren orkestrazioa klarinete, tronpa eta fagot bakarrarentzat (haize-instrumentu horietako bikoteentzat izan beharrean) berritzailea izan zen; baita klarinetearen paper berezia ere, biolina bezain garrantzitsua. Konposizioak sei mugimendu ditu: I (0 '03 ") ADAGIO – (1' 23") ALLEGRO CON BRIO (Mib maiorrean) .-. II (10 '57 ") ADAGIO CANTABILE (Lab maiorrean) .-. III (20' 47") TEMPO DI MENUETTO (Mib maiorrean) .- IV (24 '02 ") GAIA BARIAZIOEKIN: ANDANTE (Sib maiorrean) .-. V (31' 35") SCHERZO: ALLEGRO MOLTO E VIVACE (Mib maiorrean) .- VI (34 '42 ") ANDANTE CON MOTO ALLA MARCIA (Mib minorrean) – 35' 43" PRESTO (Mib maiorrean).
Gaur, Janine Jansen (biolina), Dana Zemtsov (biola), Jens Peter Maintzek (txeloa), Stacey Watton (kontrabaxua), Martin Fröst (klarinetea), Jasper de Waal (tronpa), Fredrik Ekdahl (fagota osatutako septetoak eskainiko dugu.
Felix Mendelssohn (1809-1847) piano-jotzaile, orkestra-zuzendari eta musikagile alemaniarra izan zen, perfekzio tekniko eta formal bikainekoa. Gaztetan bere gaitasun apartak erakutsi zituen mutil prodijio eta Fanny Mendelssohn piano-jotzaile eta konpositorearen anaia. Amaren piano klaseak jasotzen hasi zen; hemezortzi urterekin konposizio klaseetan sartu zen Bachen Klabe ongi tenperatua oinarritzat hartuta. Horrela, Mendelssohnen lanek argitasun tonal ongi finkatua eta kontrapuntuaren domeinu sakona erakusten dute. Bere ondarea pianorako musika, organorako musika, ganbera musika, oberturak, sinfoniak, kontzertuak, oratorioak eta musika intzidentala dira.
Lauda Sion Felix Mendelssohnek musikan jarritako motete/sekuentzia liturgiko handienetako bat da; izan ere, Corpus Christiko festarako sekuentzia liturgikoa da; kasu honetan, Mendelssohnek konposatu zuen 1846an, Liejako Katedralaren kapituluaren enkarguz, Lauda Sion Salvatorem Erdi Aroko testuaren jatorrizko konposizioaren 600. urteurrena zela eta. Literatur testua Santo Tomas Akinokoak zabaldu zuen 1264an, Aita Santu Urbano IV.ak Corpus Christiko jaia eratu zuenean. Testu hori Mendelssohnek musikalizatu zuen oso-osorik, ahots-bakarlarientzako, abesbatza mistoarentzako eta orkestrarentzako lan gisa, eta Liejan estreinatu zen, 1846ko ekainaren 11n, hiria Corpus Christiren jaia sortu zen tokia izatea eskatzen baitzuen. Lauda Sion Mendelssohn berantiarreko obra liturgiko garrantzitsuenetako bat da, estetikoki bere Eliasetik gertu dagoena.
Egitura. I (0`00``) CORO, ANDANTE MAESTOSO. Lauda Sion Salvatorem .-. II (6` 32`) CORO, ANDANTE CON MOTO Laudis thema specialis .-. III (9`22`) SOPRANO SOLO E CORO, SOSTENUTO. Sit laus plena, sit sonora .-. IV (12`01``) QUARTETTO, ANDANTE. In hac mensa novi Regis .-. V (16`07``) CORO, GRAVE. Docti sacris institutis Panem .-. VI (18`56``) CORO, ALLEGRO MAESTOSO. Sub diversis speciebus .-. VII (21`40``) SOPRANO SOLO, ANDANTE Caro cibus .-. VIII (24`45``) CORO, GRAVE Sumit unus .-. IX (27`50`) QUARTETTO E CORO, ANDANTE MAESTOSO Ecce panis Angelorum .-. X (31`38``) QUARTETTO E CORO, ALLA BREVE NON TROPPO ALLEGRO Bone pastor... Amen.
Gaur Würzburgeko Madrigal Abesbatzak eskainiko digu Bad Kissingen Ganbera Orkestrarekin, Jörg Wöltche alemaniar maisuak gidatuta.
George Enescu (1881-1955) konpositore, biolinista, pedagogo, pianista eta orkestra-zuzendari errumaniarra izan zen, bere herrialdeko musikaririk garrantzitsuenetakotzat jotzen dena eta Frantziarekin lotura estua izan zuena. 1888-1894 urteen artean Vienako Kontserbatorioan ikasi zuen, hiriko musika bizitzara oso azkar egokituz, non bertako kontzertuek, Brahms, Sarasate, Vieuxtemps eta Mendelssohnen obrak interpretatzen zituztelarik, prentsa eta publikoa berotuz. 12 urte besterik ez zituen orduan. Vienako Kontserbatorioko graduazioaren ondoren, Parisko Kontserbatorioan jarraitu zituen ikasketak. 1898an, konpositore gisa debuta egin zuen Parisen. Urte berean Bukaresten kontzertuak zuzentzen eta biolin kontzertuak ematen hasi zen.
Errumaniako bi rapsodiak, Op. 11, orkestrarako idatziak, George Enescuk 1901ean idatzi zituen, eta 1903an interpretatu ziren lehen aldiz elkarrekin; biek erabiltzen dituzte musika lăutărească (ijito errumaniarra), Errumaniako erritmo biziak, kolore modal exotikoak, hirudun, seidun edo zazpidun "mugikorrak" dituzten eskala batzuekin, giro aldakor handiagoa/txikiagoa sortuz, Errumaniako musikaren ezaugarrietako bat dena.
Rapsodia errumiarra 1. Zb. La maiorrean, George Enescurena, bere lanik ospetsuenetako bat da, eta Errumaniako folklorea pieza sinfoniko bihurtzeko moduaren adibide bikaina, non bere funtsa dantza den. Enescuk esan zuen "melodia gutxi batzuk baino ez zirela izan elkarrekin, horretan pentsatu gabe"; baina bere zirriborroek erakusten dute arretaz landu zituela melodiek eta haien konfigurazio instrumentalak izan beharko luketen ordena. 1901eko abuztuaren 14an osatu zuen, Enescuk 19 urte besterik ez zituenean.
Bere egitura nahiko sinplea da, baina oso eraginkorra: forma handi bat edo orkestra-fantasia askeak bezala funtzionatzen du, gero eta indar handiagoarekin garatutako dantza eta melodia herrikoien segida batean oinarritua eta hiru bloke handi ezagunetan ordenatua: I (0 "07") SARRERA. Gai nagusiaren azalpena (motela eta melodikoa), modu liriko eta leunean hasten dena, klarineteak aurkeztua. Gai hau, "Am un leu кi vreau sк-l beau" abesti herrikoitik eratorria da, inprobisaziozko izaeraz edertua, ia musika jotzaile folkloriko baten antzera, bariazioak eta pasarteak eraikitzeko oinarri gisa. II (2 "10") ERDIKO ATALA. Eremurik zabalena da. Enescuk gai folkloriko batzuk sartzen eta kateatzen ditu, bakoitza erritmo eta kolore berezi batekin; melodia berriak bata bestearen atzetik sortzen dira, medley bat balitz bezala. Erritmoek dantza errumaniar tradizionalak ekartzen dituzte gogora: Sârba (bizia, konpas azkarrean), Hora (dantza zirkularra), Călușarii, etab. Orkestra pixkanaka animatzen da, orkestazio aldaketekin, moduekin eta azelerazioekin, gero eta biziagoa den izaerarekin eta nekazarien festa-giroarekin. III (9 "06") KODA. Obra etengabeko azelerazioan (stringendo) sartzen da, Errumaniako fiddler-en musikan ohikoa dena (biolinen ohiko multzoak), non aurreko motiboak berragertzen diren, gaur egun distiratsu eta bizi, eta orkestraren ikuspuntutik ia piroteknikoa den amaiera zorabiagarri batean amaituz.
Gaur Moldaviako Filarmonika Nazionalak eskainiko digu, Silvia Tabor irakasle kanadarraren gidaritzapean
Denontzako musikari buruzko iradokizunak
Lisa Ekdahl (Stockholm, 1971) abeslari suediarra da, eta batez ere ingelesa erabiltzen du jazz-lanetan, eta suediera gainerakoetan. Ahots zorrotza eta oso leuna du ezaugarri. 90eko hamarkadan suediar poparen figura nagusietako bat bihurtu zen. 1994an, izen bereko estreinako albuma atera zuen Suedian, eta "Vem Vet" singleak Eskandinaviako izar bihurtu zuen 23 urte zituela. Abeslariaren ingelesezko lehen ahalegina When Did You Leave Heaven izan zen, 1998koa. Hura zen, halaber, bere lehen jazz diskoa eta AEBn atera zen lehen albuma. Arrakasta kritikoa izan zuen, eta Suedian eta Europa osoan saldu zuen. Hurrengo urtean bigarren diskoa argitaratu zuen ingelesez, Back on Earth. Harrezkero, jazz abeslari garaikide handienetako bat da.
Itoiz euskal rock taldea izan zen, Mutriku (Gipuzkoa) eta Ondarroa (Bizkaia) inguruan sortu zena 1978an, nahiz eta atzerago etorri; izan ere, Indar Trabes izeneko berbena talde batetik jaio zen, Itoizko etorkizuneko kide guztiak bertan zeudela. Indar Trabes bezala, aski ezagunak ziren Euskal Herrian; baina horrek berak mugiarazi zituen beren diskorako izen hori ez erabiltzera, publikoak pentsa baitzezakeen beren musika herrietako dantzaldietan jotzen zuten bera zela.
Lehen diskoa, 'Itoiz' (Xoxoa, 1978), guztiz zoragarria da. Euskaraz abesteak zail egin zuen publiko zabalak beste leku batzuetan onartzea. Taldea honako hauek osatzen zuten: Juan Carlos Pérez (ahotsa eta gitarra), José Garate "Foisis" (baxua eta ahotsa), Antton Fernández (teklatuak), Joseba Erkiaga (txirula) eta Estanis Osinalde (bateria). Perezena da musika guztia; hitzak, berriz, Perez berarenak, Azkarragarenak eta taldeko bi poeta lagunenak dira: Joseba Alkalderenak eta Joseba Garciarenak.
Itoiz diskoak, gaur eskaintzen dugunak, folketik asko du, jazzetik pixka bat eta progresibotik dezente. Abesti akustikoak, hala nola “Zati txiki bat la minorren” edo “Lau teilatu”, “Astelehen urdin batean” bezalako jazzerak, “Foisis jauna “(Foisis zen Garaten ezizena) bezalako rockeroak edo argi eta garbi progresiboak, “Hilzori“ edo “Goizeko deihadar” kasu. Horietatik guztietatik, “Lau teilatu” taldearen ereserkia izango zen, Euskal Herrian oso ezaguna egin zen eta arrakastaz bete zituen abestia. Bitxia bada ere, hitzek herrietako festetan aurkitzen diren bi lagunez hitz egiten du, taldeak berbenetan izandako iraganari erreferentzia eginez. Horiexek dira gaur aurkezten ari garen diskoko abestiak: I (0`00``) Phuntzionariat .-. II (3`44``) Goizeko deiadar .-. III (13`48``) Zati txiki bat .-. IV (15`46``) Lau teilatu .-. V (19`53``) Hilzori .-. VI (31`47``) Foisis jauna .-. VII (35`05``) Astelehen urdin batean
Taldea desegin egin zen bere kideen konpromiso militarren ondorioz, eta Juan Carlos Pérez liderrak kalitate musikal handiko hainbat disko ateratzen jarraitzea erabaki zuen, bai bakarka, bai taldekide ohi batzuekin eta baita 2000. urtera arte kontratatutako estudioko musikariekin ere, urte horretan Juan Carlos behin betiko erretiratu baitzen herri-eszenatik, eta, ondorioz, Itoiz historia bihurtu zen. (Olatu Berriko artikulutik jasoa)
Lana del Rey (1985) estatubatuar abeslari, konpositore, modelo eta ekoizlea da. Bere musika kalitate estilizatuagatik, retro estiloagatik, erromantze tragiko, glamur eta melankoliako kantuengatik da ezagun; eta 1950 eta 1960ko hamarkadetako AEBetako pop kulturari egindako erreferentziengatik nabarmentzen da. Bere ibilbidea 18 urterekin hasi zuen, New Yorkeko klubetan jotzen, nahiz eta arrakastarako beste sei urte itxaron beharko zuen; 26 urte zituenean gertatu zitzaion eta Video Gamesekin iritsi zitzaion. Ordutik aurrera estimatua izaten hasi zen eta horrela bere Summertime Sadness lehen hamarren artean geratu zen Billboard Hot 100ean. Del Reyk sari asko jaso ditu, tartean 2 Brit Sari, 2 MTV Europe Music Awards, Satellite Sari bat eta 9 GAFFA Awards. 5 Grammy saritarako eta Urrezko Globo baterako ere izendatua izan da.
Juan Gabriel (1950- 2016), benetako izena Alberto Aguilera Valadez, kantautore eta aktore mexikarra izan zen, Latinoamerikan arrakasta handiena izan zuen artistetako bat, baita Hispanoamerikako musika-industrian eragin handiena izan zuen konpositore eta abeslarietako bat ere. Guztira 150 milioi album eta single baino gehiago saltzen ditu mundu osoan, eta, ondorioz, historian disko-salmenta handienak izan dituen artista latinoetako bat da. Bere lanak 1800 konposizio baino gehiago biltzen ditu, eta hizkuntza askotara itzuli dira, hala nola turkierara, alemanera, frantsesera, italierara, tagalora, japonierara, grekerara, papiamentura, portugesera eta ingelesera, eta mundu osoko 1500 artista eta taldek baino gehiagok interpretatu dituzte. 2016an, hil ondoren, Konpositore Latinoen Ospearen Pabiloian sartu zuten. 1999an, Billboard aldizkariak «The Latin Legend» (Latinoen legenda) izendatu zuen, eta argitalpen berezi bat kaleratu zuen. Bertan, Estatu Batuetan eta mundu mailan bere abestiek latinoen kulturan egindako ekarpen musikala eta izandako eragina aitortu zituen. Bere diskografiak urrezko, platinozko, multiplatinozko eta diamantezko 1.500 disko baino gehiago jaso ditu. 2016an beste errekor bat lortu zuen, Los Dúo 2 jarri zuen 1. postuan, Los Dúo jarri zuen 2. postuan eta Mis 40 Bellas Artesen jarri zuen 3. postuan. Hiru album jarri zituen Estatu Batuetan gehien saldu ziren albumen lehen postuetan, eta, ondorioz, marka hori lortu zuen bizirik zegoen artista bakarra izan zen.
Ezaguna zen, halaber, zoritxarreko haurtzaroari garapen-aukerak eskaintzeko obrak egiteagatik, ez bakarrik Mexikon, baita Venezuelan eta beste herrialde batzuetan ere. Ciudad Juarezeko (Chihuahua) «Semjase» izeneko eskola bateko ehun adingabe baino gehiagoren zuzeneko ongilea izan zen. 66 urte zituela hil zen, miokardioko infartu akutu baten ondorioz, «MeXXico es Todo» bira egiten ari zela. Haren gorpuzkiak Arte Ederren Jauregira eraman zituzten, eta 700 mila pertsona baino gehiagok eta 11,8 milioiko telebista bidezko audientzia batek omenaldia egin zioten. Herrialdeko historian izan den gertaera eta hiletarik jendetsuenetako bat izan da.
Bideo bereziei buruzko iradokizunak
Alexander Borodin (1833-1887) doktore, kimikari eta konpositore errusiarra izan zen, Bostak taldeko kidea, emakumearen eskubideen defendatzaile sutsua, Errusiako hezkuntzaren bultzatzailea eta emakumeentzako Medikuntza eskola baten sortzailea. Luká Stepánovitch Gedevanishvili printze errusiarraren seme ez-legitimoa izanda, gaztaro erosoa eta heziketa onekoa izan zuen. Bere kontura pianoa, txeloa eta txirula ikasi zituen, eta 15 urte zituela Medikuntza Fakultatean inskribatu zen, Kimikan espezializatuz, bizitza osoan izango zuen lanbidea. 30 urterekin Balakirevekin konposizioa ikasten hasi zen eta amateur gisa ganbera-musika eta erlijio-lanen bat, hiru sinfonia, Erdialdeko Asiako Estepetan poema eta Igor printzea opera idatzi zituen gaur Donald Neuen zuzendari dela ikus ditzakegun Dantza Polobiranoei dagokiena.
Igor Printzea, Alexander Borodinen opera da. XII. mendeko poema epiko baten arabera, "Igorren kanpainako ipuina", Khan Kontckak-en polovtsy edo kumanoen aurkako Igor Kyiveko printzearen kanpainan oinarritua. Amaitu gabeko opera, Borodin 1887an hil zenean, Nikolai Rimsky-Korsakovek eta Alexander Glazunovek osatu zuten, eta 1890eko azaroaren 4an estreinatu zen San Petersburgoko Mariinsky Antzokian.
Dantza polovtsiarrak operaren bigarren ekitaldiko dantzen suite bat dira. Khan Konchak lider polobiriarrak Igor printzea entretenitzeko eskainitako eszena koreografiko ikusgarria antzezten dute. Dantza hauek opera osoaren zatirik ezagunenetako bat dira eta XIX. mendeko zenbait musikagile errusiarren ezaugarri den exotismo musikalaren adibide bikaina.
Gaur Errusiar Ballet Imperialak eskainiko digu.
Mohiniyattam Indiako dantza klasikoetako bat da, jatorriz Kerala estatukoa. Bere izena "Mohini" (xarmanta, Vishnú-ren emakumezko haragitze bat) eta "attam" (dantza) izenetatik dator, eta horregatik xarmantaren dantza bezala deskribatu ohi da. Bere estiloa leuna eta uhina da, palmondoen edo itsasoko olatuen joan-etorria gogorarazten duten mugimendu jariakorrekin. Dantzan dotorezia eta aurpegi-adierazpen sotila nagusitzen dira, emozio- eta adierazpen-narrazioaz gain, jauzi edo mugimendu kementsuak baino gehiago; gorputzak, berriz, alde batera makurturik egoten da, estiloaren ohiko silueta kurbatua sortuz. Jantziei dagokienez, oro har urrezko ertzak dituen sari zuri edo marfil koloreko bat erabiltzen da, Keralarena. Makillajea diskretua da eta orrazkera jazmin-lorez apaindutako alboko motots batekin egiten da. Eskuen (mudren) eta begien mugimenduek funtsezko rola dute adierazpenean.
Tradizionalki, Mohiniyattamek maitasun istorioak, debozioa edo mitologia hinduaren pasarteak irudikatzen ditu. Emakumeen irudia zentrala da, eta dantzak emozio finak transmititzen ditu, hala nola maitasuna, banaketa edo debozio espirituala. Uste denez, XV. eta XVI. mendeen artean sortu zen, Keralako tenplu estiloaren eragin handiarekin. Mohiniyattam modernoaren amatzat jotzen den Kalamandalam Kalyanikutty Amma bezalako figura garrantzitsuek sistematizatu eta biziberritu zuten XX. mendean.
Zamba, Argentinako iparraldeko dantza da, jatorriz Perukoa. "Zamba" izena indigena amerikar baten eta beltz baten ondorengo gizabanako mestizoei aplikatzen zaien terminoari dagokio. Bere koreografia hiru elementu nagusi hauek osatzen dute: a) Buelta osoa: dantzariek ibilbide bat egiten dute, bakoitza bere lekuan hasten dena, lagunarenetik pasatzeko; eta hau hasierako lekura itzultzearekin osatzen da. b) Buelta erdia: dantzariak beren sektoretik bestera igarotzen dira (posizioz aldatzen dira); eta horrela erdibide bat deskribatzen dute ibilbidean. c) Atzipenaldia: (edo "Festejoa") dantzarien mugimenduak erdiko espazioan egiten dira normalean, bi noranzkoetan birak eginez, non gizonak, oro har, emakumea koroatzen duen zapiaren mugimenduekin. Elementu horiek partituraren bi zatitan elkartzen dira, eta musika-interpreteek lirikoki adierazten dituzte: "Lehena!" eta "Bigarrena!".
Bikote misto batek antzezten du, Georgina Vargas eta Oscar Mandagaran aktoreek, kasu honetan.
Euskal dantzak, euskal kulturaren zati oso garrantzitsua eta folklorearen funtsezko zatia dira. Lurralde historiko edo probintzia bakoitzak bereak ditu, eta herri bakoitzak ere bere dantza propioa du, festa nagusietan dantzatzera ohitzen dena. Horietako batzuk oso zaharrak dira, jatorria garai haietan galdu zutenak; beste batzuk, dantza zaharren birsortze gutxi gorabehera modernoak dira, eta batzuk oinarri herrikoia duten koreografia berriak dira.
Oñatiko Arku dantza. Oñatiko jai garrantzitsuena Korpus Khristiarena da. Beratan, goizean, Meza Nagusiaren ostean, prosezio bat kaleratzen da, pertsonai sakratuekaz eta dantzariekaz. Honeek, berriro dantzatzen dabe arratsaldean. Dantza guztietariko bat Arku Dantza da, oso ikusgarria bere erritmo eta aldakuntzekaitik. (Bideo honen oinetik jasoa)
Gaurkoan Itxas Alde Dantza Talderaren eskutik eskaintzen dugu.
Umeentzako musikari buruzko iradokizunak
Testu hauek egiteko Wikipediako hainbat artikulu eta Adimen Artifizialeko informazio puntualak erabili dira.
Videomusicalis-eko testuak, euskaraz, gaztelaniaz eta ingelesez eginda daude.
